Friedrich Hayek cho rằng giá cả là một hệ thống truyền tin: nó gom những hiểu biết nhỏ, rải rác của hàng triệu người, mỗi người chỉ biết một mẩu về hoàn cảnh của mình, thành một tín hiệu đơn giản mà ai cũng đọc được. Nhờ giá, người ta phản ứng đúng với những thay đổi ở tận đâu đâu mà họ không cần biết, cũng không hề biết nguyên nhân.
Chào bạn, đây là Nhà Kinh Tế. Hayek là một nhà kinh tế gây tranh cãi, và mình không bàn ở đây những quan điểm chính trị gắn với tên ông. Mình chỉ kể một ý tưởng của ông mà gần như mọi nhà kinh tế, dù đứng ở trường phái nào, đều thấy đáng học: giá cả nói với mình nhiều hơn mình tưởng.
Hayek là ai?
Friedrich Hayek là nhà kinh tế học sinh ở Vienna, nước Áo, năm một nghìn tám trăm chín mươi chín, mất năm một nghìn chín trăm chín mươi hai. Ông giảng dạy ở London, Chicago và một số nơi ở châu Âu.
Những năm ba mươi của thế kỷ hai mươi, ông là một trong những người tranh luận nổi tiếng nhất với Keynes về nguyên nhân và cách chữa suy thoái.
Năm một nghìn chín trăm bảy mươi tư, ông được trao giải Nobel kinh tế, chia sẻ với nhà kinh tế Thuỵ Điển Gunnar Myrdal, người có nhiều quan điểm khác hẳn ông.
Bài viết mà mình bàn hôm nay có tên Việc sử dụng tri thức trong xã hội, đăng trên một tạp chí kinh tế Mỹ năm một nghìn chín trăm bốn mươi lăm. Nó ngắn, dễ đọc, và được trích dẫn rất nhiều.
Tri thức nằm rải rác ở đâu?
Hayek bắt đầu từ một quan sát: phần lớn hiểu biết cần cho kinh tế không nằm trong sách, mà nằm trong đầu từng người, về hoàn cảnh cụ thể của họ.
Người thương lái biết vụ này vườn nào trái nhiều. Chủ quán biết khách khu này thích ăn gì vào giờ nào. Người chạy xe tải biết chuyến về có còn trống chỗ không. Những hiểu biết đó vụn vặt, thay đổi từng ngày, và rất khó gom về một chỗ.
Ông gọi đó là tri thức về hoàn cảnh cụ thể của thời gian và nơi chốn. Không một cơ quan trung tâm nào, dù giỏi tới đâu, có thể biết hết những điều đó kịp thời.
Câu hỏi của Hayek là: vậy làm sao một nền kinh tế phối hợp được hàng triệu con người, khi không ai nắm được toàn bộ bức tranh?
Giá cả gom thông tin như thế nào?
Hayek lấy ví dụ về thiếc. Giả sử ở đâu đó trên thế giới, một mỏ thiếc bị đóng cửa, hoặc một công dụng mới của thiếc xuất hiện. Thiếc trở nên khan hiếm hơn, và giá thiếc tăng.
Người dùng thiếc ở khắp nơi không cần biết lý do. Họ chỉ cần thấy giá tăng là đủ để tiết kiệm thiếc, tìm vật liệu thay thế, hay ưu tiên dùng thiếc cho việc quan trọng nhất. Người có thiếc thì có lý do khai thác thêm.
Chỉ một con số, giá, đã truyền đi đúng thông tin cần thiết, tới đúng những người cần biết, và thúc họ hành động đúng hướng. Hayek gọi đó là một điều kỳ diệu, theo nghĩa nó vận hành mà không ai thiết kế.
Với Việt Nam, cà phê là ví dụ quen: một đợt hạn hán ở một nước trồng cà phê lớn bên kia đại dương làm giá cà phê thế giới tăng, và nông dân Tây Nguyên nhận được tín hiệu đó qua giá thương lái trả, không cần đọc tin thời tiết nước ngoài.
Giới hạn của ý tưởng này nằm ở đâu?
Ý tưởng của Hayek mạnh, nhưng các nhà kinh tế khác chỉ ra nhiều giới hạn. Giá chỉ truyền tin tốt khi thị trường đủ cạnh tranh. Khi một người bán chi phối, giá phản ánh sức mạnh của họ nhiều hơn là khan hiếm thật.
Có những thứ không có giá, như không khí sạch, tiếng ồn, khí hậu. Với những thứ đó, tín hiệu giá im lặng, và thị trường tự nó không phản ứng đúng. Nhà kinh tế gọi đó là ngoại ứng.
Giá cũng có thể bị nhiễu bởi tâm lý đám đông, như trong các bong bóng tài sản, khi giá tăng vì người ta kỳ vọng giá tăng, không vì khan hiếm thật.
Và giá phản ánh nhu cầu có tiền đi kèm, không phản ánh nhu cầu của người không có tiền. Đó là lý do nhiều xã hội kết hợp thị trường với những chính sách hỗ trợ.
Bài học nào mang theo được?
Bài học đầu tiên là tôn trọng tín hiệu giá. Khi giá một thứ tăng mạnh, trước khi bực bội, hãy hỏi nó đang báo điều gì: khan hiếm thật, chi phí tăng, hay ai đó đang lợi dụng.
Bài học thứ hai là khiêm tốn về hiểu biết của mình. Không ai, kể cả người có nhiều quyền lực hay nhiều dữ liệu, biết hết hoàn cảnh của từng người. Những quyết định áp xuống từ trên cao dễ bỏ sót những điều chỉ người tại chỗ mới biết.
Bài học thứ ba là hiểu vì sao giữ giá thấp bằng mệnh lệnh thường gây thiếu hàng: nó làm câm một tín hiệu mà hàng triệu người đang dựa vào.
Lần tới khi đi chợ, bạn có thể nhìn bảng giá như một tờ báo nhỏ: mỗi con số trên đó là bản tin vắn từ những người bạn chưa bao giờ gặp.
Câu hỏi thường gặp
Hayek và Keynes tranh luận về điều gì?
Hai người bất đồng về nguyên nhân của suy thoái và vai trò của nhà nước trong việc chữa nó. Keynes nhấn mạnh thiếu tổng cầu, Hayek chú ý tới những méo mó do tín dụng và lãi suất gây ra trước đó. Cuộc tranh luận của họ vẫn được nhắc tới tới nay.
Bài viết năm một nghìn chín trăm bốn mươi lăm của Hayek có dễ đọc không?
Khá dễ so với nhiều công trình kinh tế học, vì ngắn và ít công thức. Nhiều trường đại học đưa nó vào danh sách đọc cho sinh viên năm đầu.
Tri thức phân tán là gì?
Là ý tưởng rằng hiểu biết cần cho các quyết định kinh tế nằm rải rác trong đầu nhiều người, gắn với hoàn cảnh cụ thể, và không thể gom hết về một nơi.
Ý tưởng giá là thông tin có liên quan tới thị trường chứng khoán không?
Có. Giá cổ phiếu cũng gom kỳ vọng và thông tin của rất nhiều nhà đầu tư. Tuy vậy, mức độ giá phản ánh đúng thông tin tới đâu là chủ đề tranh luận lớn trong tài chính.
Vì sao Hayek gây tranh cãi?
Vì một số tác phẩm của ông mang nặng quan điểm về vai trò của nhà nước, được các phe khác nhau dùng và phê phán. Ý tưởng về giá như thông tin thì được nhiều trường phái chấp nhận rộng rãi hơn.
