In thêm tiền phát cho dân không làm cả nước giàu lên, vì của cải thật là gạo, nhà, xe, dịch vụ được làm ra, chứ không phải tờ giấy in số. Nếu lượng tiền tăng nhanh hơn lượng hàng hoá, người bán sẽ tăng giá, và cuối cùng ai cũng cầm nhiều tiền hơn nhưng mua được chừng ấy đồ, có khi còn ít hơn.
Chào bạn, đây là Nhà Kinh Tế. Câu hỏi này thường do các bạn nhỏ hỏi bố mẹ, nhưng thật ra người lớn cũng hay thắc mắc. Mình sẽ kể bằng một cái chợ tưởng tượng, rồi mới nói tới những lần in tiền có thật trong lịch sử.
Một cái chợ tưởng tượng giải thích chuyện in tiền thế nào?
Hình dung một hòn đảo nhỏ, cả đảo chỉ có một trăm con cá được đánh bắt mỗi ngày và người dân có tổng cộng một trăm đồng. Trung bình một con cá giá một đồng. Mọi người quen với giá đó.
Một hôm, ông trưởng đảo in thêm một trăm đồng và chia đều cho mọi người. Cả đảo vui vì ai cũng giàu gấp đôi. Nhưng sáng hôm sau, ngư dân vẫn chỉ đánh được một trăm con cá. Nhiều tiền hơn chạy theo cùng số cá, nên người mua tranh nhau, và giá cá nhanh chóng lên gần hai đồng.
Sau vài ngày, mọi thứ trở lại như cũ, chỉ có con số trên giá là gấp đôi. Không ai được ăn thêm con cá nào. Cái thật sự thay đổi chỉ là thước đo.
Câu chuyện đơn giản hoá rất nhiều, nhưng nó giữ được cái lõi: tiền là phiếu đổi hàng. In thêm phiếu không tạo thêm hàng.
Ai được lợi, ai thiệt trong lúc giá đang đuổi theo?
Trong ví dụ hòn đảo, mình nói mọi thứ trở lại như cũ. Đời thật không êm như vậy. Tiền mới không đến tay mọi người cùng lúc, và giá mọi thứ cũng không tăng cùng lúc.
Người nhận tiền mới sớm nhất được lợi, vì họ tiêu khi giá còn thấp. Người nhận muộn, hoặc sống bằng thu nhập cố định như lương hưu, thì gặp giá đã tăng mà thu nhập chưa tăng. Một nhà kinh tế thế kỷ mười tám là Richard Cantillon đã mô tả chuyện tiền mới chảy không đều này, nên người ta hay gọi là hiệu ứng Cantillon.
Người giữ tiền mặt hay sổ tiết kiệm với lãi thấp cũng thiệt, vì tiền của họ mất sức mua. Người đang nợ thì nhẹ gánh hơn. Như vậy in tiền không tạo ra của cải, nhưng lặng lẽ chuyển của cải từ nhóm này sang nhóm khác.
Chính vì sự chuyển giao âm thầm đó mà nhiều nhà kinh tế coi lạm phát do in tiền là một thứ thuế không cần thông qua ai.
Lịch sử đã thấy gì khi in tiền ồ ạt?
Ví dụ hay được nhắc nhất là nước Đức đầu những năm hai mươi của thế kỷ trước. Chính phủ in tiền để trả chi tiêu và nợ sau chiến tranh, giá cả tăng nhanh tới mức người ta nói công nhân được trả lương hai lần một ngày để kịp đi mua đồ trước khi giá lên tiếp.
Gần đây hơn, Zimbabwe vào cuối những năm hai nghìn cũng trải qua siêu lạm phát, với những tờ tiền mệnh giá cực lớn mà mua được rất ít. Những tờ tiền đó giờ trở thành đồ lưu niệm.
Điểm chung của các đợt này là nhà nước dùng việc in tiền thay cho thu thuế hoặc vay nợ, trong lúc khả năng sản xuất của nền kinh tế đang yếu. Tiền tăng vọt, hàng thì không, và niềm tin vào đồng tiền sụp đổ.
Khi niềm tin mất, người ta tiêu tiền ngay khi cầm được, đổi sang vàng, sang ngoại tệ, sang hàng hoá. Tiền quay vòng nhanh hơn, giá càng chạy nhanh hơn.
Vậy có khi nào in thêm tiền mà không gây lạm phát?
Có, và đây là phần làm câu chuyện thú vị hơn. Nền kinh tế lớn lên mỗi năm, làm ra nhiều hàng hơn, nên cũng cần thêm tiền để giao dịch. Nếu lượng tiền tăng tương ứng với lượng hàng, giá cả có thể khá ổn định.
Lúc khủng hoảng, khi người ta sợ hãi và giữ chặt tiền, ngân hàng trung ương bơm thêm tiền có khi chỉ đủ bù cho phần tiền đang bị cất đi, chưa đẩy giá lên ngay. Sau khủng hoảng tài chính năm hai nghìn không trăm lẻ tám, nhiều nước bơm tiền rất mạnh mà lạm phát nhiều năm sau vẫn thấp, điều làm không ít người bất ngờ.
Nhưng các nhà kinh tế vẫn tranh luận khá nhiều về giới hạn của chuyện này. Bơm tiền có thể không lên giá hàng tiêu dùng nhưng lại đẩy giá tài sản như nhà đất, cổ phiếu.
Nói gọn, in tiền không phải lúc nào cũng gây lạm phát ngay, nhưng in nhanh hơn nhiều so với khả năng làm ra hàng thì gần như chắc chắn có ngày phải trả giá.
Hiểu chuyện này để làm gì trong đời thường?
Nó giúp bạn nhìn qua những lời hứa nghe rất hay. Bất kỳ đề xuất nào kiểu cứ phát tiền là xong đều cần được hỏi lại: hàng hoá ở đâu ra để đáp ứng số tiền đó.
Nó cũng giúp bạn hiểu vì sao người ta coi trọng sự độc lập và uy tín của ngân hàng trung ương. Một đồng tiền chỉ đáng giá khi người dân tin rằng nó sẽ không bị in ra tuỳ tiện.
Và nó nhắc mình rằng giàu thật là làm ra được nhiều hơn với cùng công sức: máy tốt hơn, tay nghề cao hơn, cách làm thông minh hơn. Đó là con đường chậm, nhưng là con đường duy nhất làm mỗi đồng tiền mua được nhiều hơn.
Lần tới con bạn hỏi sao không in tiền phát cho mọi người, bạn có thể hỏi lại con: nếu ai cũng có gấp đôi tiền, thì bánh kẹo ở tiệm có tự nhiều gấp đôi không?
Câu hỏi thường gặp
Ai được quyền in tiền ở Việt Nam?
Tiền do ngân hàng trung ương của nhà nước phát hành. Việc in và phát hành tiền đi theo chính sách tiền tệ, không phải theo nhu cầu chi tiêu của một cơ quan nào. Chi tiết thể chế bạn có thể tìm ở trang thông tin chính thức của ngân hàng nhà nước.
In tiền để trả nợ nước ngoài có được không?
Nợ nước ngoài thường tính bằng ngoại tệ, nên in nội tệ không trả trực tiếp được. Muốn đổi nội tệ in thêm lấy ngoại tệ thì phải bán ra thị trường, làm đồng nội tệ mất giá và cuối cùng món nợ quy ra nội tệ còn nặng hơn.
Phát tiền hỗ trợ trong dịch bệnh có phải là in tiền không?
Không nhất thiết. Nhà nước có thể chi từ ngân sách, từ tiền vay, hoặc kết hợp với chính sách của ngân hàng trung ương. Tác động lên giá cả tuỳ quy mô, nguồn tiền và lúc đó nền kinh tế có đang dư công suất hay không.
Siêu lạm phát là gì?
Đó là khi giá cả tăng cực nhanh, tới mức mỗi tháng tăng gấp nhiều lần, và đồng tiền gần như mất vai trò. Siêu lạm phát hiếm gặp và thường gắn với chiến tranh, khủng hoảng chính trị hoặc in tiền để tài trợ chi tiêu.
Tiền điện tử có in thêm được không?
Mỗi loại có quy tắc phát hành riêng, có loại giới hạn tổng lượng, có loại không. Nhưng giới hạn lượng không làm giá trị của nó ổn định, vì giá còn phụ thuộc người ta muốn giữ nó bao nhiêu. Đây là lĩnh vực rủi ro cao, cần tìm hiểu kỹ pháp lý trước khi dính vào.
