Chỉ số giá tiêu dùng đo xem giá của một giỏ hàng đại diện cho chi tiêu của các hộ gia đình thay đổi bao nhiêu so với một thời điểm gốc, trong đó món nào chiếm nhiều tiền hơn thì được tính nặng hơn. Bạn thấy giá tăng nhanh hơn con số công bố chủ yếu vì giỏ hàng của riêng bạn khác giỏ trung bình, và vì trí nhớ của con người rất thiên vị những món mua hằng ngày.
Chào bạn, đây là Nhà Kinh Tế. Mỗi lần bản tin đọc con số lạm phát, kiểu gì cũng có người bình luận: số đó chắc không đi chợ. Hôm nay mình mở cái giỏ hàng ra xem bên trong có gì, người ta cân đong nó ra sao, và vì sao cảm giác của bạn không hề vô lý.
Giỏ hàng đại diện là gì và ai chọn nó?
Hình dung cơ quan thống kê đi hỏi rất nhiều hộ gia đình trên cả nước xem một năm họ tiêu tiền vào những gì: ăn uống, nhà ở, điện nước, đi lại, học hành, thuốc men, quần áo, giải trí. Từ đó họ dựng ra một giỏ hàng tưởng tượng, đại diện cho cách một gia đình trung bình chi tiêu.
Mỗi nhóm trong giỏ có một trọng số, tức là phần tiền nó chiếm trong tổng chi tiêu. Nếu ăn uống chiếm phần lớn ngân sách của các gia đình, thì một lần giá thực phẩm tăng sẽ kéo chỉ số lên mạnh. Còn một món chiếm rất ít tiền, dù tăng gấp đôi, cũng chỉ nhích chỉ số chút xíu.
Sau đó, hằng tháng, nhân viên thống kê đi ghi giá của những món cụ thể trong giỏ ở nhiều chợ, cửa hàng, nhiều tỉnh thành.
Trọng số không đứng yên mãi. Vài năm một lần, giỏ hàng được cập nhật vì cách sống thay đổi: thêm cước điện thoại di động, thêm dịch vụ trên mạng, bớt những món ngày càng ít người mua.
Vì sao giỏ hàng của bạn lại khác giỏ trung bình?
Không ai sống đúng như gia đình trung bình. Một cặp vợ chồng trẻ ở thành phố thuê nhà thì tiền thuê chiếm phần rất lớn. Nhà có hai con đi học thì học phí và sữa nặng ký. Một người lớn tuổi ở quê thì thuốc men và thực phẩm chiếm gần hết. Mỗi người có một giỏ riêng với trọng số riêng.
Nếu đúng những món chiếm nhiều tiền của bạn lại là những món đang tăng nhanh, thì lạm phát của riêng bạn cao hơn con số chung, và bạn hoàn toàn có lý khi thấy vậy. Ngược lại, nếu thứ đang tăng là thứ bạn ít dùng, bạn sẽ thấy con số công bố cao hơn cảm giác.
Chuyện vùng miền cũng tạo khác biệt. Giá nhà ở thành phố lớn và giá thực phẩm ở vùng xa có thể đi theo những nhịp rất khác nhau. Con số cả nước là trung bình của tất cả, nên nó luôn hơi xa với từng nơi cụ thể.
Nói cách khác, con số chính thức không sai chỉ vì nó lệch với bạn. Nó trả lời câu hỏi giá cả của cả nền kinh tế thay đổi ra sao, còn bạn đang hỏi giá cả của nhà mình thay đổi ra sao. Hai câu hỏi khác nhau thì đáp án cũng có thể khác nhau.
Trí nhớ đánh lừa cảm giác về giá như thế nào?
Mình nhớ giá ly cà phê, ổ bánh mì, lít xăng rất kỹ, vì mua chúng gần như mỗi ngày. Mỗi lần chúng tăng, mình đều thấy và đều khó chịu. Nhưng mình ít khi để ý giá tivi, máy giặt, vé máy bay, hay cước điện thoại, vì lâu lâu mới mua, mà có khi những món đó lại đứng yên hoặc rẻ đi.
Các nhà tâm lý học gọi hiện tượng này là thiên lệch theo tần suất. Món nào gặp thường xuyên thì chiếm phần lớn trí nhớ, nên nó quyết định cảm giác chung của mình về giá cả. Trong khi đó, chỉ số tính theo tiền thật, không tính theo số lần mua.
Còn một lớp nữa là mình nhớ cái tăng hơn cái giảm. Giá rau lên năm nghìn thì cả chợ bàn tán, giá rau xuống lại năm nghìn thì chẳng ai nói. Cảm xúc khi mất tiền thường mạnh hơn cảm xúc khi được tiền, nên ký ức về giá cả bị kéo lệch lên.
Biết điều này không làm giá rau rẻ đi, nhưng giúp mình bớt nóng khi đọc số liệu. Cảm giác và số đo đều có giá trị, miễn là mình hiểu mỗi cái đang đo thứ gì.
Chất lượng hàng hoá thay đổi thì tính giá ra sao?
Đây là chỗ khó nhất của nghề đo giá. Một chiếc điện thoại năm nay có thể cùng giá với chiếc năm trước nhưng chụp ảnh đẹp hơn, pin lâu hơn. Vậy giá của nó đứng yên, hay thật ra đã rẻ đi vì mình được nhiều hơn với cùng số tiền?
Các cơ quan thống kê có những cách điều chỉnh cho chất lượng, nhưng không cách nào hoàn hảo.
Chiều ngược lại cũng xảy ra, và người tiêu dùng Việt rất tinh ý với chuyện này: gói mì vẫn giá cũ nhưng vắt mì nhỏ hơn, gói bột giặt nhẹ đi một chút, chai nước mắm vơi đi một ít. Người ta gọi đó là co nhỏ sản phẩm. Nếu nhân viên thống kê không bắt được thay đổi về khối lượng, giá thật đã tăng mà chỉ số không thấy.
Vì vậy, khi so con số lạm phát với cảm giác, bạn nhớ rằng phía sau mỗi con số là hàng loạt quyết định kỹ thuật về chuyện cái gì được coi là cùng một món hàng.
Tự ước giỏ hàng của gia đình mình thế nào?
Bạn không cần làm thống kê chuyên nghiệp. Chỉ cần ghi lại chi tiêu một tháng, gom thành vài nhóm lớn: ăn uống, nhà ở, đi lại, con cái, sức khoẻ, những thứ khác. Mỗi nhóm chiếm bao nhiêu phần của tổng chi tiêu, đó chính là trọng số của nhà bạn.
Rồi sang năm, cũng tháng đó, bạn xem chi phí cho cùng những thứ ấy là bao nhiêu. Nếu cách sống không đổi nhiều, chênh lệch đó chính là lạm phát của riêng gia đình bạn. Nó có thể cao hơn hay thấp hơn con số chung, và cả hai đều bình thường.
Con số tự ước này hữu ích khi bàn chuyện tăng lương, tính ngân sách năm tới, hay quyết định có nên đổi cách đi lại hay đổi chỗ thuê nhà.
Và có lẽ điều thú vị nhất là khi làm vậy, nhiều người phát hiện thứ ăn tiền nhất trong nhà không phải là món họ hay than đắt, mà là một khoản lặng lẽ họ chưa bao giờ để ý.
Câu hỏi thường gặp
Chỉ số giá tiêu dùng có tính giá nhà đất không?
Thường chỉ số này tính chi phí ở như tiền thuê nhà, điện nước, sửa chữa, chứ không tính giá mua nhà đất như một tài sản. Lý do là mua nhà được xem là đầu tư nhiều hơn là tiêu dùng.
Lạm phát cơ bản khác lạm phát chung thế nào?
Lạm phát cơ bản thường loại bỏ những nhóm giá biến động mạnh và ngắn hạn như lương thực tươi sống, năng lượng, hay những mặt hàng do nhà nước điều chỉnh giá.
Vì sao chỉ số so với tháng trước và so với cùng kỳ năm trước lại khác nhau?
So với tháng trước cho biết giá vừa nhích bao nhiêu trong một tháng, dễ bị ảnh hưởng bởi mùa vụ như Tết. So với cùng kỳ năm trước cho biết mức tăng trong mười hai tháng, ít bị ảnh hưởng mùa vụ hơn và thường được dùng khi nói về lạm phát năm.
Người dân có thể tự kiểm tra giá trong chỉ số không?
Cơ quan thống kê thường công bố phương pháp, các nhóm hàng và trọng số. Muốn biết chi tiết thì tìm tài liệu chính thức của cơ quan thống kê.
Lương có nên tăng theo đúng chỉ số giá tiêu dùng không?
Chỉ số này là một mốc tham khảo phổ biến để giữ sức mua của lương. Nhưng lương còn phụ thuộc năng suất, tình hình doanh nghiệp và thị trường lao động.
