Giảm phát là khi mặt bằng giá chung giảm xuống và kéo dài, và với nền kinh tế nó thường đáng lo hơn là đáng mừng. Khi người ta tin rằng mai sẽ rẻ hơn hôm nay, họ hoãn mua sắm, doanh nghiệp bán chậm nên cắt việc, thu nhập giảm, rồi giá lại giảm tiếp, trong khi món nợ đã vay thì vẫn nguyên con số cũ nên càng nặng thêm.
Chào bạn, đây là Nhà Kinh Tế. Nghe tới giá giảm thì ai cũng mừng, nên câu hỏi hôm nay có vẻ ngược đời. Mình sẽ đi từng bước để thấy vì sao một món hàng rẻ đi là tin vui, còn cả nền kinh tế rẻ đi lại là chuyện khác.
Một món rẻ đi khác gì với cả nền kinh tế rẻ đi?
Tivi màn hình phẳng rẻ dần qua nhiều năm là vì làm ra nó ngày càng hiệu quả. Người mua được lợi, nhà sản xuất vẫn có lãi vì bán nhiều hơn. Đó là giá rẻ đi nhờ năng suất, và không ai coi đó là vấn đề.
Giảm phát đáng lo là chuyện khác. Đó là khi gần như mọi thứ cùng rẻ đi vì người ta không chịu tiêu tiền: đơn hàng ít, kho đầy, chủ tiệm phải hạ giá để có tiền xoay vòng. Giá giảm ở đây là dấu hiệu của cầu yếu, không phải của năng suất cao.
Nhà kinh tế vì vậy hay phân biệt hai loại. Giảm phát nhờ năng suất thì có thể vô hại. Giảm phát vì thiếu cầu thì nguy hiểm, vì nó tự nuôi chính nó.
Khó ở chỗ khi nhìn một con số giá giảm trên bản tin, mình chưa biết ngay nó thuộc loại nào. Phải nhìn thêm việc làm, doanh số, tín dụng mới đoán được.
Vì sao chờ giá rẻ lại làm kinh tế đi xuống?
Thử nghĩ bạn định mua xe máy và nghe nói giá xe đang giảm đều mỗi tháng. Bạn sẽ chờ thêm vài tháng cho rẻ hơn. Một mình bạn chờ thì không sao, nhưng khi hàng triệu người cùng chờ, cửa hàng xe ế ngay lập tức.
Cửa hàng ế thì nhập ít hàng, nhà máy giảm ca, công nhân bị cắt giờ làm hoặc mất việc. Người mất việc lại càng thắt chặt chi tiêu. Thế là cầu yếu thêm, giá giảm thêm, và người ta lại càng có lý do để chờ.
Đó là vòng xoáy giảm phát. Cái đáng sợ là mỗi người đều hành động rất hợp lý cho riêng mình, nhưng cộng lại thì làm hại tất cả. Đây là một trong những ví dụ rõ nhất cho thấy cái đúng của từng cá nhân chưa chắc đúng cho cả nền kinh tế.
Doanh nghiệp cũng hoãn đầu tư theo đúng logic đó. Mua máy mới hôm nay làm gì khi sang năm máy rẻ hơn và hàng làm ra bán giá thấp hơn.
Giảm phát làm món nợ nặng thêm như thế nào?
Đây là phần ít người để ý. Giả sử một hộ kinh doanh vay một khoản cố định để mở tiệm. Khi giá cả giảm, giá bán hàng của họ giảm, doanh thu giảm, nhưng khoản nợ vẫn y nguyên con số đã ký. Muốn trả cùng số tiền đó, họ phải bán nhiều hàng hơn trước.
Nhà kinh tế học Irving Fisher, người Mỹ, đã mô tả cơ chế này sau cuộc Đại suy thoái những năm ba mươi của thế kỷ hai mươi. Ông gọi đó là giảm phát do nợ: người mắc nợ cố bán tài sản để trả nợ, làm giá tài sản giảm, khiến nợ thật càng nặng.
Ngược với lạm phát, giảm phát chuyển của cải từ người đi vay sang người cho vay. Nghe thì công bằng cho người cho vay, nhưng khi quá nhiều người vay không trả nổi, chính ngân hàng và người gửi tiền cũng gặp rắc rối.
Vì thế, ở nền kinh tế mà doanh nghiệp và gia đình nợ nhiều, giảm phát càng nguy hiểm hơn.
Vì sao ngân hàng trung ương khó chống giảm phát?
Công cụ quen thuộc nhất để kích thích chi tiêu là hạ lãi suất, cho vay rẻ hơn để người ta vay và tiêu. Nhưng lãi suất danh nghĩa khó hạ thấp hơn mức không bao nhiêu, vì khi đó người ta thà giữ tiền mặt trong két.
Nếu giá cả đang giảm, thì dù lãi suất danh nghĩa đã gần bằng không, chi phí vay thật vẫn dương, vì đồng tiền trả nợ sau này có giá hơn. Ngân hàng trung ương bị kẹt, giống như người đạp ga mà xe không chạy.
Đó là lý do nhiều nước chọn giữ một mức lạm phát thấp làm vùng đệm. Có chút lạm phát thì lãi suất bình thường cao hơn, và khi khủng hoảng tới, còn dư chỗ để hạ.
Nhật Bản là ví dụ hay được nhắc: nhiều năm giá cả gần như đứng yên hoặc giảm nhẹ, và các nhà kinh tế vẫn tranh luận về nguyên nhân và cách thoát.
Người bình thường nên nhìn chuyện giá giảm ra sao?
Giá một món bạn hay mua giảm thì cứ vui. Đó thường là chuyện mùa vụ, cạnh tranh hay công nghệ. Nhưng nếu thấy giá nhiều thứ cùng giảm, đi kèm tin cắt giảm nhân sự, cửa hàng đóng cửa, thì đó là lúc nên thận trọng hơn với công việc và các khoản nợ.
Trong giai đoạn như vậy, người có thu nhập ổn định và không nợ thường dễ thở. Người đang gánh nợ lớn thì áp lực tăng lên, vì thu nhập dễ giảm mà nợ thì không.
Hiểu cơ chế này cũng giúp mình đọc tin đúng hơn. Khi bản tin nói giá giảm mấy tháng liền, chưa vội mừng, hãy xem cùng lúc việc làm và doanh số đang ra sao.
Có lẽ bài học lớn nhất của giảm phát là nền kinh tế không phải một cửa hàng: cái lợi của người mua hôm nay có thể là cái mất việc của chính người đó ngày mai.
Câu hỏi thường gặp
Giảm phát và giảm lạm phát khác nhau thế nào?
Giảm lạm phát là giá vẫn tăng nhưng tăng chậm lại. Giảm phát là giá chung thật sự đi xuống. Bản tin nói lạm phát hạ nhiệt thường là giảm lạm phát, giá vẫn đang lên.
Giá xăng giảm có phải là giảm phát không?
Không. Một mặt hàng giảm chỉ là giá tương đối thay đổi. Giảm phát là khi mặt bằng giá của hầu hết hàng hoá dịch vụ giảm và kéo dài.
Giảm phát có lợi cho ai?
Người có thu nhập ổn định, không nợ và đang giữ tiền mặt thấy sức mua tăng. Người cho vay cũng được lợi nếu con nợ vẫn trả được. Nhưng khi giảm phát kéo dài, rủi ro mất việc lan rộng làm cả nhóm này cũng bị ảnh hưởng.
Vì sao người ta không tiêu nhiều hơn khi giá rẻ?
Vì kỳ vọng. Nếu tin rằng giá còn giảm nữa, chờ là lựa chọn hợp lý. Thêm vào đó, khi lo mất việc, người ta giữ tiền phòng thân thay vì mua sắm.
Việt Nam có hay bị giảm phát không?
Các nền kinh tế đang tăng trưởng nhanh thường lo lạm phát nhiều hơn giảm phát. Có những tháng giá giảm do mùa vụ hay giá nhiên liệu, nhưng đó khác với giảm phát kéo dài. Muốn biết số liệu cụ thể, bạn nên xem công bố của cơ quan thống kê.
