Lạm phát, nhất là lạm phát bất ngờ, lấy sức mua của người đang giữ tiền mặt, người gửi tiết kiệm với lãi thấp hơn mức tăng giá, và người sống bằng thu nhập cố định như lương hưu, rồi lặng lẽ chuyển phần đó sang người đang nợ một khoản tiền cố định. Ai đoán trước được và kịp điều chỉnh lương, giá, lãi thì thiệt ít hơn nhiều.
Chào bạn, đây là Nhà Kinh Tế. Người ta hay nói lạm phát làm mọi người nghèo đi, nhưng nói vậy chưa đúng hẳn. Lạm phát giống một cái phễu: tiền chảy ra từ túi này và chảy vào túi kia. Hôm nay mình đi tìm xem những cái túi đó là của ai.
Vì sao lạm phát là chuyện chuyển tiền chứ không chỉ là mất tiền?
Khi giá cả tăng, người mua trả nhiều tiền hơn, nhưng số tiền đó không biến mất. Nó vào túi người bán, người làm ra hàng, người cho thuê nhà. Tính chung cả nền kinh tế, phần trả thêm của bên này là phần thu thêm của bên kia.
Vấn đề nằm ở chỗ không phải mọi giá đều tăng cùng lúc và cùng mức. Giá rau có thể đổi mỗi ngày, tiền thuê nhà đổi mỗi năm, lương có khi vài năm mới điều chỉnh. Ai có giá đổi nhanh thì đuổi kịp, ai có giá đổi chậm thì tụt lại.
Vì vậy câu hỏi đúng không phải là lạm phát làm mình nghèo đi bao nhiêu, mà là thu nhập của mình có theo kịp giá của những thứ mình mua hay không.
Cách nhìn này giúp hiểu vì sao cùng một mức lạm phát mà có nhà thấy ngộp, có nhà gần như không cảm thấy gì.
Người giữ tiền và người gửi tiết kiệm mất gì?
Tiền mặt cất trong tủ là nhóm thiệt rõ nhất. Con số không đổi, nhưng sức mua giảm mỗi năm. Giả sử giá cả tăng một phần mười trong một năm, thì một khoản tiền giữ yên cuối năm chỉ mua được khoảng chín phần mười số đồ đầu năm.
Người gửi tiết kiệm có lãi, nên được bù một phần. Nhưng nếu lãi suất thấp hơn mức tăng giá, thì phần lãi không đủ bù, và người gửi vẫn thiệt về sức mua dù sổ ghi số lớn hơn. Nhà kinh tế gọi đó là lãi suất thực âm.
Người cho vay theo hợp đồng lãi cố định dài hạn cũng chịu cảnh tương tự. Họ đã đồng ý nhận một số tiền trong tương lai, mà tương lai đó đồng tiền yếu hơn họ tưởng.
Điều quan trọng là chữ bất ngờ. Nếu mọi người đều biết trước giá sẽ tăng bao nhiêu, lãi suất sẽ được đặt cao hơn để bù, và người gửi tiền không thiệt nhiều.
Người đi vay được lợi như thế nào?
Ngược lại, người đang nợ một khoản cố định lại được lợi. Giả sử một gia đình vay tiền mua nhà, phải trả góp mỗi tháng một số tiền cố định. Nếu giá cả và lương cùng tăng, khoản trả góp đó chiếm phần nhỏ dần trong thu nhập.
Nói cách khác, lạm phát làm giảm giá trị thật của món nợ. Đây là lý do người ta hay nói lạm phát có lợi cho con nợ, và nhà nước, vốn là con nợ lớn, cũng không hẳn bị thiệt khi có lạm phát vừa phải.
Nhưng lợi này có điều kiện. Nhiều khoản vay hiện nay có lãi suất thả nổi, điều chỉnh theo lãi thị trường. Khi lạm phát lên, lãi suất thường lên theo, và khoản trả góp hằng tháng tăng, có khi làm người vay ngộp thở.
Vì vậy trước khi nghĩ mình đang được lợi, người đi vay nên đọc kỹ hợp đồng xem lãi suất cố định tới khi nào và sau đó tính theo cách gì.
Người làm công và người hưu trí đứng ở đâu?
Người làm công ăn lương nằm ở giữa. Lương thường được điều chỉnh mỗi năm, nhưng có độ trễ. Trong khoảng thời gian giá đã tăng mà lương chưa tăng, sức mua của họ giảm. Nếu lần tăng lương sau thấp hơn mức tăng giá, họ thiệt luôn.
Người có tay nghề hiếm và dễ đổi việc thường đòi được tăng lương nhanh hơn. Người làm việc giản đơn, nhiều người cạnh tranh, khó đòi hơn. Thế nên lạm phát thường nới rộng khoảng cách giữa hai nhóm này.
Người hưu trí và người nhận trợ cấp là nhóm dễ tổn thương. Thu nhập của họ được điều chỉnh theo quy định, thường chậm hơn giá cả, và họ không thể đi làm thêm để bù.
Còn người buôn bán nhỏ thì linh hoạt hơn, vì có thể tăng giá bán theo giá nhập. Nhưng họ cũng gặp áp lực khi khách hàng là người làm công đang thắt chặt chi tiêu.
Một gia đình có thể tự bảo vệ trước lạm phát ra sao?
Bước đầu tiên là biết mình đứng ở phía nào của cái phễu. Hãy liệt kê thu nhập nào điều chỉnh nhanh, thu nhập nào cố định, khoản nợ nào lãi cố định, khoản nào lãi thả nổi, và bao nhiêu tiền đang nằm yên không sinh lời.
Bước thứ hai là chú ý tới sức mua thay vì con số. Khi so lãi tiết kiệm, hãy so với mức tăng giá. Khi bàn chuyện lương, hãy hỏi lương mới mua được nhiều hơn hay ít hơn năm ngoái.
Bước thứ ba là đầu tư vào thứ khó bị lạm phát ăn mòn nhất: tay nghề và khả năng kiếm tiền của chính mình. Người có kỹ năng được thị trường cần thì lương dễ theo kịp giá.
Mình không khuyên bạn mua hay bán tài sản cụ thể nào. Điều mình muốn bạn mang theo là câu hỏi: trong nhà mình, ai đang đứng ở đầu nhận, ai đang ở đầu cho của cái phễu này?
Câu hỏi thường gặp
Lạm phát dự kiến khác lạm phát bất ngờ thế nào?
Lạm phát dự kiến là mức tăng giá mọi người đã đoán trước và đưa vào lương, lãi, hợp đồng. Lạm phát bất ngờ là phần vượt ngoài dự đoán. Phần bất ngờ mới là phần chuyển của cải mạnh nhất từ người này sang người khác.
Có nên vay nhiều để hưởng lợi từ lạm phát không?
Đó là một canh bạc với nhiều rủi ro: lãi suất có thể tăng, thu nhập có thể giảm, lạm phát có thể không như dự đoán. Quyết định vay nên dựa trên khả năng trả nợ thật của gia đình, không dựa trên đoán lạm phát.
Lạm phát có làm người giàu giàu thêm không?
Thường thì người có nhiều tài sản thật như đất, doanh nghiệp, hàng hoá chịu ảnh hưởng ít hơn người giữ tiền mặt. Nhưng điều đó còn tuỳ cơ cấu tài sản và nợ của từng người. Không có quy luật chung cho mọi trường hợp.
Vì sao lương hưu hay chậm theo kịp giá?
Vì mức điều chỉnh thường được tính dựa trên số liệu giá đã qua và phải theo quy trình quyết định. Trong khoảng trễ đó, giá đã tăng trước. Chi tiết cách điều chỉnh nên hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội.
Lạm phát có lợi gì cho nhà nước?
Nhà nước thường là con nợ lớn, nên lạm phát làm giảm giá trị thật của nợ công. Nguồn thu thuế danh nghĩa cũng tăng theo giá. Nhưng lạm phát cao làm mất lòng tin vào đồng tiền, cái giá đó lớn hơn nhiều.
