Thu nhập bình quân là tổng thu nhập của mọi người chia cho số người, nên nó bị kéo lên rất mạnh bởi một nhóm nhỏ có thu nhập cực cao. Trung vị là mức thu nhập của người đứng chính giữa khi xếp mọi người từ thấp tới cao, nên nó gần với một người bình thường hơn. Vì vậy, ở hầu hết các nước, đa số người dân có thu nhập thấp hơn mức bình quân được công bố.
Chào bạn, đây là Nhà Kinh Tế. Có lẽ bạn từng đọc một con số lương trung bình rồi tự hỏi, sao mình và bạn bè xung quanh đều thấp hơn. Bạn không đơn độc, và cũng không phải con số sai. Hôm nay mình giải thích vì sao.
Một quán cà phê và một người rất giàu
Hãy hình dung mười người đang ngồi trong một quán cà phê, mỗi người thu nhập mười triệu một tháng. Bình quân là mười triệu, trung vị cũng là mười triệu. Hai con số khớp nhau.
Giờ một người có thu nhập một tỷ mỗi tháng bước vào. Tổng thu nhập của mười một người là một tỷ một trăm triệu, chia đều ra thì bình quân vọt lên đúng một trăm triệu. Không ai trong mười người cũ giàu lên đồng nào, nhưng thu nhập bình quân của quán tăng gấp mười lần.
Còn trung vị, người đứng giữa khi xếp từ thấp tới cao, vẫn là mười triệu. Nó gần như không bị ảnh hưởng bởi người giàu vừa bước vào.
Các con số trong ví dụ này chỉ là giả sử để nhẩm. Nhưng nó cho thấy vì sao khi phân phối lệch, bình quân và trung vị nói hai câu chuyện khác nhau.
Vì sao thu nhập thường lệch về một phía?
Thu nhập không phân bố đều như chiều cao. Chiều cao của người lớn không ai cao gấp mười người khác. Nhưng thu nhập thì có người gấp hàng trăm, hàng nghìn lần người khác.
Phần lớn mọi người tập trung ở mức thấp và trung bình, còn một đuôi dài kéo về phía thu nhập rất cao. Nhà thống kê gọi đó là phân phối lệch phải.
Với phân phối như vậy, bình quân luôn cao hơn trung vị. Khoảng cách giữa hai con số càng lớn, thu nhập càng tập trung vào nhóm trên cùng.
Giá nhà cũng tương tự: vài căn biệt thự rất đắt kéo giá trung bình lên. Vì vậy nhiều thị trường bất động sản công bố giá trung vị thay vì giá trung bình.
Khi nào dùng bình quân, khi nào dùng trung vị?
Bình quân hữu ích khi muốn biết tổng thể: tổng thu nhập cả nước, tổng chi tiêu, nhân lên với số người sẽ ra con số tổng. Thu nhập bình quân đầu người dùng để so quy mô kinh tế.
Trung vị hữu ích khi muốn biết một người điển hình sống thế nào. Nếu hỏi một gia đình bình thường có thu nhập bao nhiêu, trung vị trả lời tốt hơn.
Hai con số cùng nhau còn nói thêm một điều: chúng cách nhau càng xa thì thu nhập càng tập trung. Nếu bình quân tăng nhanh mà trung vị đứng yên, phần tăng thêm đang chảy về nhóm trên cùng.
Ở Việt Nam, số liệu thu nhập trên báo thường là bình quân. Khi có con số trung vị hay phân theo nhóm thu nhập, đó là thông tin rất đáng đọc thêm.
Những cách khác để nhìn phân phối
Ngoài bình quân và trung vị, các nhà kinh tế hay chia dân số thành năm nhóm bằng nhau từ thấp tới cao, rồi so thu nhập của nhóm cao nhất với nhóm thấp nhất. Khoảng cách đó cho thấy độ chênh giàu nghèo.
Một thước đo phổ biến khác là hệ số Gini, mang tên nhà thống kê người Ý Corrado Gini. Hệ số này bằng không nếu ai cũng có thu nhập như nhau, và càng gần một khi thu nhập càng tập trung vào ít người.
Mỗi thước đo có điểm mạnh yếu riêng. Hệ số Gini gom cả phân phối vào một con số, tiện so sánh, nhưng hai nước cùng hệ số vẫn có thể có hình dạng phân phối rất khác nhau.
Đọc nhiều thước đo cùng lúc cho bức tranh đầy đủ hơn bất kỳ một con số nào.
Cơ quan thống kê ở Việt Nam định kỳ làm khảo sát mức sống hộ gia đình, trong đó có số liệu thu nhập theo nhóm và các chỉ số về chênh lệch. Nếu muốn biết bức tranh thật, đó là nguồn nên tìm đọc, thay vì chỉ dựa vào một con số bình quân trích lại trên mạng.
Đọc con số thu nhập cho đúng
Khi nghe một con số thu nhập hay lương trung bình, hãy hỏi: đây là bình quân hay trung vị? Tính cho ai, người làm công, hộ gia đình, hay cả dân số? Ở thành thị hay cả nước?
Đừng vội thấy mình kém khi thấp hơn mức bình quân. Ở hầu hết các nước, đa số người dân nằm dưới mức đó vì cách con số được tính. Cảm giác tụt lại phía sau nhiều khi chỉ là sản phẩm của một phép chia, chứ không phải của sự kém cỏi.
Khi so lương với người khác, hãy so với những người cùng nghề, cùng kinh nghiệm, cùng vùng, chứ không so với một con số trung bình chung.
Và có lẽ điều thú vị nhất là: lần tới khi một người rất giàu bước vào quán cà phê, bạn có thể mỉm cười vì thu nhập bình quân của cả quán vừa tăng vọt, dù ví của bạn vẫn y nguyên.
Câu hỏi thường gặp
Trung vị là gì?
Là giá trị đứng chính giữa khi xếp tất cả các số từ nhỏ tới lớn. Một nửa số người có thu nhập thấp hơn trung vị, một nửa cao hơn.
Vì sao bình quân thường cao hơn trung vị?
Vì thu nhập có một nhóm nhỏ người rất cao kéo bình quân lên, trong khi trung vị chỉ quan tâm người đứng giữa. Phân phối càng lệch, khoảng cách càng lớn.
Hệ số Gini là gì?
Là thước đo bất bình đẳng thu nhập từ không tới một, càng cao thì thu nhập càng tập trung. Nó tiện so sánh nhưng không cho biết ai đang được hay mất.
Số yếu vị là gì?
Là giá trị xuất hiện nhiều nhất. Với thu nhập, yếu vị cho biết mức thu nhập phổ biến nhất, thường còn thấp hơn cả trung vị.
Thu nhập bình quân đầu người có đo mức sống không?
Nó đo mức sống trung bình một cách thô, nhưng không phản ánh phân phối, giá cả từng vùng hay những thứ không mua bán như dịch vụ công. Nên đọc kèm các chỉ số khác.
