Tổng sản phẩm trong nước là tổng giá trị của mọi hàng hoá và dịch vụ cuối cùng được làm ra trên lãnh thổ một nước trong một khoảng thời gian, thường là một quý hay một năm. Nó là thước đo quy mô nền kinh tế tốt nhất mà con người có hiện nay, nhưng nó không đo được việc nhà không trả lương, không trừ đi môi trường bị tổn hại, không nói ai được bao nhiêu, và càng không đo được hạnh phúc.
Chào bạn, đây là Nhà Kinh Tế. Con số này xuất hiện trên bản tin thường xuyên hơn bất kỳ con số kinh tế nào khác, kèm chữ tăng trưởng. Hôm nay mình tìm hiểu nó được làm ra thế nào, và quan trọng không kém, những gì nó bỏ quên.
Người ta cộng những gì vào tổng sản phẩm?
Hình dung bạn cộng giá trị của mọi thứ được làm ra trong nước một năm: gạo, xe máy, quần áo, nhà mới xây, bát phở bán ra, buổi cắt tóc, buổi khám bệnh, buổi dạy học. Đó là tinh thần của tổng sản phẩm trong nước.
Có ba cách để tính, về lý thuyết cho cùng một kết quả. Cách thứ nhất cộng giá trị gia tăng của mọi ngành. Cách thứ hai cộng mọi khoản chi tiêu cho hàng hoá cuối cùng: tiêu dùng của dân, đầu tư của doanh nghiệp, chi tiêu của nhà nước, cộng xuất khẩu trừ nhập khẩu. Cách thứ ba cộng mọi khoản thu nhập: lương, lợi nhuận, tiền thuê, tiền lãi.
Ba cách đó khớp nhau vì một đồng chi tiêu của người này là một đồng thu nhập của người khác, và là giá trị của một thứ đã được làm ra.
Trên thực tế, các con số tính theo ba cách thường lệch nhau một chút vì dữ liệu không hoàn hảo, và cơ quan thống kê phải điều chỉnh.
Vì sao chỉ tính hàng hoá cuối cùng?
Hãy nghĩ về một ổ bánh mì. Nông dân bán lúa mì cho nhà máy bột, nhà máy bán bột cho lò bánh, lò bánh bán bánh mì cho bạn. Nếu cộng cả giá lúa mì, giá bột và giá bánh, ta sẽ đếm phần lúa mì tới ba lần.
Vì vậy người ta chỉ cộng giá trị của thứ cuối cùng tới tay người dùng, hoặc cộng phần giá trị mỗi khâu thêm vào. Hai cách cho cùng kết quả mà không đếm trùng.
Chữ trong nước cũng quan trọng. Một nhà máy của doanh nghiệp nước ngoài đặt ở Việt Nam đóng góp vào tổng sản phẩm của Việt Nam. Một người Việt làm việc ở nước ngoài thì không.
Khác với nó là tổng thu nhập quốc dân, tính theo thu nhập của người dân một nước dù họ làm ở đâu. Với nước có nhiều vốn đầu tư nước ngoài, hai con số này có thể chênh nhau đáng kể.
Danh nghĩa và thực tế khác nhau ra sao?
Nếu năm nay giá mọi thứ tăng gấp đôi mà lượng hàng làm ra y nguyên, tổng sản phẩm tính theo giá hiện hành cũng tăng gấp đôi. Nhưng nền kinh tế không làm ra thêm gì cả.
Vì vậy người ta tính tổng sản phẩm thực tế, theo giá của một năm gốc cố định, để tách phần tăng do giá ra khỏi phần tăng do làm ra nhiều hơn.
Khi bản tin nói tăng trưởng kinh tế, gần như luôn là tăng trưởng của tổng sản phẩm thực tế. Còn khi so quy mô nền kinh tế với nợ công hay ngân sách, người ta thường dùng giá hiện hành.
Chia tổng sản phẩm cho dân số được tổng sản phẩm bình quân đầu người, một thước đo thô về mức sống trung bình. Thô, vì trung bình không nói gì về chuyện chia cho ai.
Những thứ con số này không đo được
Việc nhà không được tính. Một người mẹ nấu cơm, chăm con, chăm cha mẹ già cả ngày không đóng góp gì vào tổng sản phẩm. Nhưng nếu thuê người làm đúng những việc đó, con số tăng lên. Đây là phê bình hay được nhắc nhất, và nó liên quan rất nhiều tới công sức của phụ nữ.
Môi trường không bị trừ đi. Chặt một khu rừng bán gỗ làm tổng sản phẩm tăng, nhưng mất rừng thì không bị trừ. Dọn dẹp một vụ ô nhiễm cũng làm tổng sản phẩm tăng, dù đó chỉ là sửa lại thứ đã hỏng.
Phân phối không hiện ra. Tổng sản phẩm tăng có thể đi kèm khoảng cách giàu nghèo rộng ra hay hẹp lại, con số không nói.
Và những thứ làm cuộc sống đáng sống như thời gian rảnh, sức khoẻ, sự an toàn, các mối quan hệ, đều nằm ngoài. Chính Simon Kuznets, người góp công lớn xây dựng cách đo thu nhập quốc dân ở Mỹ những năm ba mươi, đã cảnh báo rằng phúc lợi của một quốc gia khó có thể suy ra từ một thước đo thu nhập.
Vậy có nên tin con số này không?
Có, miễn là biết nó đo gì. Tổng sản phẩm là thước đo tốt nhất hiện có cho quy mô và nhịp hoạt động của nền kinh tế. Khi nó giảm mạnh, việc làm và thu nhập thường giảm theo.
Nhưng nó không phải là thước đo mọi thứ. Vì vậy nhiều nước và tổ chức quốc tế dùng thêm các chỉ số khác: chỉ số phát triển con người kết hợp thu nhập với giáo dục và tuổi thọ, các thước đo về môi trường, về bất bình đẳng.
Với người đọc tin, khi nghe tăng trưởng cao, hãy hỏi thêm: tăng trưởng ở ngành nào, ai được hưởng, và có bị trả giá bằng thứ gì không đo được không?
Và lần tới khi nấu bữa tối cho gia đình, bạn có thể mỉm cười với ý nghĩ: đây là một phần rất quý giá của nền kinh tế mà không có con số nào ghi nhận.
Câu hỏi thường gặp
Tổng sản phẩm trong nước khác tổng thu nhập quốc dân thế nào?
Tổng sản phẩm trong nước tính theo lãnh thổ: mọi thứ làm ra trong nước, dù của ai. Tổng thu nhập quốc dân tính theo người dân: thu nhập của công dân và doanh nghiệp một nước, dù làm ra ở đâu.
Kinh tế phi chính thức có được tính vào không?
Về nguyên tắc có, và các cơ quan thống kê cố gắng ước tính phần này. Nhưng vì khó ghi nhận đầy đủ, con số thường có sai số lớn hơn ở phần phi chính thức.
Tổng sản phẩm bình quân đầu người có phản ánh thu nhập của mình không?
Không trực tiếp. Nó là trung bình của cả nền kinh tế, gồm cả lợi nhuận doanh nghiệp và chi tiêu nhà nước, và không nói gì về phân phối. Thu nhập của từng người có thể khác xa.
Vì sao các nước sửa lại số liệu tổng sản phẩm?
Vì có thêm dữ liệu, thay đổi phương pháp hoặc đổi năm gốc. Việc điều chỉnh này là bình thường ở nhiều nước và thường được công bố kèm giải thích.
Có thước đo nào thay thế tổng sản phẩm không?
Có nhiều thước đo bổ sung như chỉ số phát triển con người hay các thước đo phúc lợi, môi trường. Chưa có thước đo nào thay thế hoàn toàn, vì mỗi cái đo một khía cạnh khác.
