Ngân hàng trung ương tăng lãi suất để làm cho tiền vay đắt hơn, khiến gia đình và doanh nghiệp vay ít lại, tiêu ít lại, từ đó hạ nhiệt cầu trong nền kinh tế và kéo lạm phát xuống. Cái giá đi kèm là kinh tế tăng trưởng chậm hơn và việc làm có thể bị ảnh hưởng, nên mỗi lần quyết định là một lần cân hai đầu.
Chào bạn, đây là Nhà Kinh Tế. Bản tin hay đưa tin ngân hàng trung ương nước này nước kia tăng hay giảm lãi suất, kèm những chữ nghe rất xa như chính sách tiền tệ. Hôm nay mình theo dấu một quyết định như vậy, từ phòng họp đi tới tận khoản trả góp của một gia đình.
Ngân hàng trung ương thật ra điều chỉnh lãi suất nào?
Ngân hàng trung ương không trực tiếp quyết định lãi suất sổ tiết kiệm của bạn hay khoản vay mua nhà của hàng xóm. Họ đặt những mức lãi ở tầng gốc: lãi khi cho các ngân hàng thương mại vay, lãi khi nhận tiền gửi của các ngân hàng, và họ mua bán giấy tờ có giá để điều tiết lượng tiền.
Các ngân hàng thương mại huy động và cho vay lẫn nhau mỗi ngày. Khi tiền ở tầng gốc đắt lên, chi phí vốn của họ tăng, và họ chuyển dần sang lãi gửi và lãi vay với khách hàng.
Cũng như khi giá xăng tăng thì giá cước xe tăng theo, lãi suất điều hành là giá xăng của hệ thống ngân hàng.
Mỗi nước có bộ công cụ và tên gọi khác nhau, nhưng ý tưởng chung giống nhau: điều chỉnh giá và lượng tiền ở tầng gốc để ảnh hưởng tới mọi tầng phía trên.
Tăng lãi suất làm hạ lạm phát qua những đường nào?
Đường thứ nhất là vay mượn. Lãi vay cao hơn, một gia đình có thể hoãn mua nhà, một chủ xưởng hoãn mua máy. Người đang vay lãi thả nổi thấy khoản trả góp tăng, phải cắt bớt chi tiêu khác.
Đường thứ hai là tiết kiệm. Lãi gửi cao hơn làm nhiều người thấy gửi tiền hấp dẫn hơn tiêu ngay. Một phần tiền đáng lẽ đi vào cửa hàng thì vào sổ tiết kiệm.
Đường thứ ba là giá tài sản. Khi lãi suất cao, người ta ít vay để mua đất, cổ phiếu, nên giá các tài sản này dễ chững lại. Người cảm thấy mình nghèo đi một chút sẽ tiêu dè dặt hơn.
Đường thứ tư là tỷ giá. Lãi trong nước cao hơn có thể thu hút dòng tiền gửi bằng nội tệ, giúp đồng nội tệ đỡ mất giá, và hàng nhập khẩu không bị đội giá thêm. Cả bốn đường cùng làm cầu dịu lại.
Vì sao tác dụng đến chậm và khó đo?
Một quyết định lãi suất không làm giá cả đổi ngay hôm sau. Hợp đồng vay cũ còn lãi cố định, doanh nghiệp đã lên kế hoạch từ trước, người ta cần thời gian để đổi thói quen chi tiêu.
Nhà kinh tế thường nói tác động đầy đủ có độ trễ khá dài, nhiều tháng tới hơn một năm, và độ trễ này không cố định. Milton Friedman từng mô tả nó là dài và thay đổi thất thường.
Điều đó đặt ngân hàng trung ương vào thế khó: họ phải quyết định hôm nay dựa trên dự đoán về nền kinh tế của nhiều tháng sau. Giống như lái một con tàu lớn, bẻ lái bây giờ thì một lúc lâu sau tàu mới đổi hướng.
Vì thế họ hay tăng từng bước nhỏ, quan sát, rồi mới quyết định bước tiếp theo, thay vì một phát thật mạnh.
Ai chịu thiệt khi lãi suất tăng?
Người đang nợ với lãi thả nổi chịu áp lực trực tiếp. Doanh nghiệp vay nhiều để mở rộng có thể phải thu hẹp, và khi đó người lao động có nguy cơ bị cắt giờ hay mất việc.
Những ngành phụ thuộc vào vay mượn như bất động sản, xây dựng, mua bán xe thường chậm lại sớm nhất. Ngược lại, người có tiền gửi và không nợ thì được lợi về lãi.
Đây là lý do tăng lãi suất luôn gây tranh cãi. Kiềm lạm phát là giúp tất cả mọi người giữ sức mua, nhưng cái giá trước mắt lại rơi không đều lên một số nhóm.
Ngân hàng trung ương phải cân giữa hai rủi ro: tăng quá ít thì lạm phát bám rễ, tăng quá nhiều thì đẩy nền kinh tế vào suy giảm không cần thiết.
Đọc tin tăng lãi suất thế nào cho có ích?
Khi nghe tin tăng lãi suất, điều đầu tiên nên làm là xem lại các khoản vay của gia đình: khoản nào lãi thả nổi, khoảng bao lâu nữa thì điều chỉnh, và nếu khoản trả góp tăng thì có chịu nổi không.
Điều thứ hai là đừng hoảng. Một lần tăng lãi suất là công cụ bình thường, không phải tín hiệu khủng hoảng. Nó cho thấy ngân hàng trung ương đang lo lạm phát và muốn giữ đồng tiền ổn định.
Điều thứ ba là để ý lời giải thích đi kèm. Ngân hàng trung ương thường nói lý do và hướng đi tiếp theo, vì họ biết kỳ vọng của mọi người cũng là một công cụ.
Mình không dự báo lãi suất sẽ lên hay xuống, và cũng không ai nên tin tuyệt đối vào lời dự báo đó. Nhưng hiểu được vì sao người ta tăng giúp bạn đọc tin bình tĩnh hơn rất nhiều.
Câu hỏi thường gặp
Khi nào ngân hàng trung ương giảm lãi suất?
Thường là khi lạm phát đã thấp và nền kinh tế đang yếu, cần khuyến khích vay mượn và chi tiêu. Giảm lãi suất cũng có độ trễ và tác dụng phụ, như đẩy giá tài sản lên hay làm đồng tiền yếu đi.
Ngân hàng trung ương nước khác tăng lãi suất có ảnh hưởng tới Việt Nam không?
Có thể ảnh hưởng qua dòng vốn và tỷ giá. Khi lãi suất ở các nền kinh tế lớn tăng, tiền có xu hướng chảy về đó, gây áp lực lên đồng tiền các nước khác. Mức độ ảnh hưởng tuỳ tình hình từng thời điểm.
Lãi suất tiết kiệm có tăng ngay khi lãi điều hành tăng không?
Thường không ngay và không bằng. Mỗi ngân hàng điều chỉnh theo nhu cầu vốn và cạnh tranh của mình. Có khi lãi tiết kiệm đã nhích trước vì thị trường đoán được quyết định.
Vì sao ngân hàng trung ương cần độc lập?
Nhiều nhà kinh tế cho rằng nếu quyết định lãi suất bị chi phối bởi mục tiêu ngắn hạn, sẽ dễ có xu hướng để lạm phát cao. Mức độ độc lập và cách tổ chức mỗi nước một khác.
Tăng lãi suất có làm giá xăng giảm không?
Không trực tiếp, vì giá xăng phụ thuộc nhiều vào giá dầu thế giới. Tăng lãi suất có thể giúp đồng nội tệ đỡ mất giá nên phần nhập khẩu bớt đội giá, nhưng tác động này gián tiếp.
