Lãi vay luôn cao hơn lãi gửi vì phần chênh lệch phải trả cho rất nhiều thứ: chi phí vận hành chi nhánh và con người, khoản dự phòng cho những món vay không đòi được, chi phí giữ dự trữ và vốn theo quy định, rồi cuối cùng mới là lợi nhuận của ngân hàng. Chênh lệch này rộng ra khi rủi ro cao và cạnh tranh yếu, hẹp lại khi điều ngược lại xảy ra.
Chào bạn, đây là Nhà Kinh Tế. Nhiều người nhìn bảng lãi suất và thấy bất công: ngân hàng trả mình ít, rồi cho người khác vay nhiều. Cảm giác đó dễ hiểu, nhưng để đánh giá cho đúng, mình cần mở cái hộp chênh lệch ra xem bên trong có những gì.
Ngân hàng làm nghề gì ở giữa người gửi và người vay?
Hình dung bạn có một khoản tiền nhàn rỗi và muốn cho vay. Bạn phải tự tìm người vay, tự kiểm tra họ có đáng tin không, tự đòi nợ, và nếu họ không trả, bạn mất trắng. Bạn cũng muốn rút tiền bất cứ lúc nào, trong khi người vay cần tiền nhiều năm.
Ngân hàng làm thay bạn tất cả những việc đó. Nó gom tiền của rất nhiều người gửi, chia ra cho rất nhiều người vay, tự thẩm định, tự đòi nợ, và hứa trả bạn đúng hạn dù một vài người vay vỡ nợ.
Nhà kinh tế gọi đó là trung gian tài chính. Nó biến những khoản gửi ngắn hạn, an toàn thành những khoản vay dài hạn, có rủi ro. Công việc chuyển đổi này có giá, và chênh lệch lãi suất là tiền công cho nó.
Câu hỏi đúng vì vậy không phải là có nên có chênh lệch không, mà là chênh lệch đó có hợp lý không.
Chênh lệch lãi suất gồm những phần nào?
Phần đầu tiên là chi phí vận hành: thuê chi nhánh, trả lương nhân viên, hệ thống máy tính, bảo mật, thẻ, ứng dụng. Ở nước nào cũng vậy, đây là phần đáng kể.
Phần thứ hai là rủi ro. Trong một trăm người vay, có người làm ăn thất bại, có người chậm trả. Ngân hàng phải trích dự phòng từ trước cho những khoản đó, giống như một quán ăn tính sẵn phần thực phẩm hư hỏng vào giá bán.
Phần thứ ba là chi phí theo quy định: giữ dự trữ, giữ đủ vốn tự có để chịu lỗ, đóng phí bảo hiểm tiền gửi. Tiền nằm ở dự trữ thường sinh lãi thấp hoặc không sinh lãi.
Phần cuối cùng là lợi nhuận cho chủ sở hữu ngân hàng, những người đã bỏ vốn và chịu rủi ro mất vốn nếu ngân hàng làm ăn thua lỗ.
Vì sao chênh lệch lúc rộng lúc hẹp?
Khi kinh tế khó khăn, nhiều doanh nghiệp làm ăn kém, ngân hàng phải trích dự phòng nhiều hơn, nên chênh lệch có xu hướng rộng ra. Người vay tốt cũng có thể bị đòi lãi cao hơn vì ngân hàng thận trọng chung.
Khi cạnh tranh mạnh, các ngân hàng tranh nhau khách gửi bằng lãi cao hơn và tranh nhau khách vay tốt bằng lãi thấp hơn, chênh lệch bị ép lại. Ngược lại, khi thị trường ít người chơi, chênh lệch dễ rộng.
Công nghệ cũng ảnh hưởng. Khi giao dịch chuyển lên ứng dụng, chi phí cho mỗi khách giảm, và về nguyên tắc phần đó có thể được chuyển bớt cho khách hàng nếu cạnh tranh đủ mạnh.
Vì vậy, nếu thấy chênh lệch ở một thị trường rộng kéo dài, nhà kinh tế sẽ hỏi: rủi ro thật sự cao, chi phí vận hành cao, hay cạnh tranh đang yếu.
Một chênh lệch quá hẹp có tốt không?
Nghe thì người gửi và người vay đều thích chênh lệch hẹp. Nhưng nếu chênh lệch hẹp vì ngân hàng không trích đủ dự phòng, đánh giá rủi ro quá lạc quan, thì đó là quả bom chậm.
Một ngân hàng tranh khách bằng cách trả lãi gửi rất cao trong khi cho vay vào những dự án rủi ro để bù lại là một tín hiệu đáng để ý. Lãi cao để hút tiền gửi đôi khi là dấu hiệu ngân hàng đang khát vốn.
Lịch sử tài chính thế giới có nhiều câu chuyện như vậy: tổ chức nhận tiền gửi hứa lãi hấp dẫn, cho vay mạo hiểm, rồi sụp đổ khi các khoản vay xấu đi. Đó là lý do ngành ngân hàng bị giám sát chặt hơn hầu hết các ngành khác.
Như vậy chênh lệch hợp lý không phải là càng hẹp càng tốt, mà là phản ánh đúng chi phí và rủi ro thật.
Người gửi và người vay nên nghĩ gì?
Với người gửi, lãi cao hơn mặt bằng chung một chút là bình thường do cạnh tranh. Nhưng nếu một nơi trả cao vượt hẳn, hãy hỏi vì sao họ cần tiền gấp vậy, và tiền của mình có được bảo vệ ra sao.
Với người vay, hiểu cấu trúc chênh lệch giúp bạn biết mình có thể thương lượng ở đâu. Hồ sơ rõ ràng, thu nhập chứng minh được, tài sản bảo đảm tốt là những thứ làm giảm phần bù rủi ro mà ngân hàng tính cho bạn.
Cũng đừng chỉ nhìn lãi suất ghi trên quảng cáo. Phí hồ sơ, phí trả nợ trước hạn, bảo hiểm đi kèm đều là một phần giá của khoản vay.
Ngân hàng không làm từ thiện, và cũng không nhất thiết là kẻ cướp. Nó là một người làm nghề ở giữa, và như mọi nghề khác, câu hỏi là tiền công đó có tương xứng với việc được làm hay không.
Câu hỏi thường gặp
Biên lãi ròng là gì?
Đó là thước đo phổ biến cho phần ngân hàng kiếm được từ hoạt động cho vay so với tài sản sinh lãi, sau khi trừ chi phí trả lãi. Nó cho biết ngân hàng ăn chênh lệch nhiều hay ít, nhưng chưa trừ chi phí vận hành và dự phòng.
Ngân hàng còn kiếm tiền từ đâu ngoài chênh lệch lãi?
Ngân hàng còn thu phí dịch vụ như chuyển tiền, thẻ, bảo lãnh, kinh doanh ngoại hối, bán bảo hiểm qua kênh ngân hàng. Tỷ trọng mỗi nguồn khác nhau giữa các ngân hàng.
Nợ xấu ảnh hưởng tới người gửi tiền thế nào?
Nợ xấu làm ngân hàng phải trích dự phòng, giảm lợi nhuận và có thể ăn vào vốn. Nếu quá lớn, ngân hàng gặp khó khăn thanh toán. Người gửi được bảo vệ một phần bởi giám sát của ngân hàng trung ương và bảo hiểm tiền gửi.
Vì sao lãi vay thế chấp sổ tiết kiệm lại thấp?
Vì khoản vay có chính tiền gửi làm tài sản bảo đảm, rủi ro gần như bằng không với ngân hàng. Phần bù rủi ro rất nhỏ nên lãi chỉ cao hơn lãi gửi một chút.
Nhà nước có quy định trần lãi suất không?
Ở nhiều nước, nhà nước có lúc đặt trần lãi suất cho một số loại tiền gửi hay khoản vay nhằm ổn định thị trường. Quy định cụ thể thay đổi theo thời kỳ, nên muốn biết hiện hành thì xem thông tin chính thức của ngân hàng trung ương.
