Lãi suất là giá của việc được dùng tiền của người khác trong một khoảng thời gian, giống như tiền thuê nhà là giá của việc được ở nhà người khác. Nó bù cho người cho vay ba thứ: phải nhịn tiêu bây giờ, chịu rủi ro không được trả, và chịu phần sức mua mất đi vì giá cả tăng trong lúc chờ.
Chào bạn, đây là Nhà Kinh Tế. Ở quê mình, chuyện mượn tiền hàng xóm, chơi hụi, vay đầu hẻm là chuyện thường. Ai cũng biết vay thì phải trả lãi, nhưng ít ai dừng lại hỏi vì sao. Hôm nay mình mổ xẻ cái giá đó ra từng lớp.
Vì sao tiền hôm nay đáng giá hơn tiền năm sau?
Thử hỏi bạn: nhận một triệu đồng hôm nay, hay một triệu đồng sau một năm? Gần như ai cũng chọn hôm nay. Có tiền hôm nay, bạn có thể tiêu ngay, có thể dùng nó sinh lời, có thể phòng thân nếu ốm đau.
Nhà kinh tế gọi đó là giá trị thời gian của tiền. Con người nói chung thích có thứ mình muốn sớm hơn là muộn hơn. Muốn ai đó chịu chờ, bạn phải trả thêm cho họ.
Cho nên người cho vay không chỉ cho bạn mượn tờ tiền. Họ cho bạn mượn cơ hội tiêu xài và cơ hội làm ăn của chính họ trong khoảng thời gian đó. Lãi suất là phần trả cho sự nhịn đó.
Đây là lớp đầu tiên, lớp nền, có ngay cả khi người vay chắc chắn trả và giá cả không đổi.
Rủi ro không được trả nằm ở đâu trong lãi suất?
Lớp thứ hai là rủi ro. Cho người quen làm ăn ổn định vay khác với cho một người lạ vay. Người cho vay đòi thêm lãi để bù cho khả năng mất trắng.
Đó là lý do cùng một ngân hàng mà mỗi khách hàng được một mức lãi. Người có thu nhập đều, có tài sản thế chấp, có lịch sử trả nợ tốt được lãi thấp hơn. Người không chứng minh được thu nhập phải chịu lãi cao hơn, hoặc bị từ chối.
Cũng vì vậy mà những khoản vay nóng ngoài chợ có lãi rất cao. Một phần là vì người cho vay chịu rủi ro lớn, không có giấy tờ, không có tài sản bảo đảm. Phần còn lại là vì người đi vay đang kẹt và không có lựa chọn khác, nên chấp nhận giá cắt cổ.
Hiểu điều này để thấy lãi cao không tự nhiên mà có. Khi ai đó hứa trả cho bạn lãi rất cao, câu hỏi đầu tiên là rủi ro tương ứng nằm ở đâu.
Lạm phát làm lãi suất đi lên như thế nào?
Lớp thứ ba là lạm phát. Nếu người cho vay đoán rằng sang năm giá cả tăng, thì một triệu đồng trả lại sau một năm mua được ít đồ hơn. Họ sẽ đòi thêm phần lãi để bù cho sự mất giá đó.
Đây là lý do khi lạm phát tăng, lãi suất trên thị trường thường tăng theo. Người gửi tiền đòi lãi cao hơn mới chịu gửi, ngân hàng phải trả cao hơn, rồi cũng cho vay cao hơn.
Nhà kinh tế học Irving Fisher là người nói rõ mối liên hệ này: lãi suất bạn thấy ghi trên hợp đồng gần bằng lãi suất thực cộng với mức lạm phát người ta kỳ vọng. Người ta gọi đó là phương trình Fisher.
Ba lớp cộng lại: giá của thời gian, phần bù rủi ro, phần bù lạm phát. Mỗi lần lãi suất thay đổi, bạn có thể hỏi lớp nào vừa thay đổi.
Chơi hụi có lãi suất không?
Hụi là một ví dụ rất Việt Nam về lãi suất ẩn. Một nhóm người góp tiền đều đặn, mỗi kỳ có một người hốt. Người hốt sớm như được vay tiền của cả nhóm, người hốt muộn như đang cho cả nhóm vay.
Ở hụi có bỏ thăm, người cần tiền gấp chấp nhận bỏ một khoản để được hốt sớm. Khoản bỏ đó chính là tiền lãi, và nó tự điều chỉnh theo cung cầu trong nhóm: càng nhiều người kẹt tiền, giá hốt sớm càng cao.
Thế nên người hốt cuối thường nhận nhiều nhất, vì họ là người chịu chờ lâu nhất. Đó đúng là giá của thời gian.
Nhưng hụi cũng mang đủ rủi ro tín dụng: nếu chủ hụi hay một thành viên đã hốt rồi bỏ trốn, những người hốt sau mất tiền. Và việc tổ chức hụi có những quy định pháp luật riêng mà bạn nên tìm hiểu trước khi tham gia.
Hiểu lãi suất giúp gì khi đi vay hay gửi tiền?
Khi đi vay, hãy nhớ bạn đang mua thời gian. Câu hỏi là thứ bạn có được sớm có đáng cái giá đó không. Vay để mua máy làm ra tiền khác với vay để mua chiếc điện thoại mới sớm vài tháng.
Khi gửi tiền hay cho vay, hãy tách lãi thành ba lớp. Phần nào bù lạm phát, phần nào bù rủi ro, phần còn lại mới là phần thật sự kiếm được.
Khi gặp mức lãi cao bất thường, ở phía nào cũng vậy, hãy tìm xem rủi ro đang trốn ở đâu. Lãi suất không bao giờ cho không.
Và có lẽ điều đáng nhớ nhất là: mỗi khi bạn nói để mai tính, bạn cũng đang tự trả cho mình một mức lãi vô hình, bằng thời gian.
Câu hỏi thường gặp
Lãi suất cơ bản hay lãi suất điều hành là gì?
Đó là những mức lãi do ngân hàng trung ương đặt ra để định hướng lãi suất trên thị trường, ví dụ mức lãi khi cho các ngân hàng thương mại vay. Ngân hàng thương mại dựa vào đó để đặt lãi gửi và lãi vay của mình.
Vì sao lãi vay mua nhà thường thấp hơn vay tiêu dùng không thế chấp?
Vì khoản vay mua nhà có chính căn nhà làm tài sản bảo đảm, rủi ro mất trắng thấp hơn. Vay tiêu dùng không thế chấp thì ngân hàng chỉ dựa vào thu nhập và uy tín của người vay, nên đòi phần bù rủi ro cao hơn.
Lãi suất có thể âm không?
Lãi suất danh nghĩa âm là hiếm nhưng đã từng xảy ra ở một số nước phát triển, chủ yếu với tiền gửi lớn của các tổ chức. Lãi suất thực âm thì phổ biến hơn, khi lãi thấp hơn mức tăng giá.
Vay nặng lãi khác cho vay bình thường ở chỗ nào?
Vay nặng lãi là mức lãi vượt quá giới hạn pháp luật cho phép, thường kèm cách đòi nợ bất hợp pháp. Nếu bị ép vào tình huống này, bạn nên tìm tới luật sư hoặc cơ quan công an địa phương.
Vì sao ngân hàng không cho vay hết mọi người với lãi cao để bù rủi ro?
Vì lãi càng cao thì người chịu vay càng là người liều lĩnh hoặc đang khó khăn, làm rủi ro thật càng tăng. Nhà kinh tế gọi hiện tượng này là lựa chọn ngược, và vì vậy ngân hàng thường từ chối thay vì chỉ đơn giản tăng lãi.
