Chi phí cơ hội là giá trị của phương án tốt nhất mà bạn phải bỏ qua khi chọn làm một việc. Nó không hiện trên bất kỳ hoá đơn nào, nhưng là cái giá thật của mọi quyết định, từ việc đi học thêm hai năm, mở một quán cà phê, tới chuyện ngồi lướt điện thoại suốt buổi tối thay vì làm một việc khác.
Chào bạn, đây là Nhà Kinh Tế. Nếu chỉ được giữ lại một ý từ cả môn kinh tế học, nhiều người dạy kinh tế sẽ chọn ý này. Hôm nay mình đi qua vài lựa chọn rất đời thường để thấy cái giá vô hình đó nằm ở đâu.
Vì sao cái giá thật không nằm trên hoá đơn?
Khi bạn mua vé xem phim, hoá đơn ghi giá vé. Nhưng cái giá của buổi xem phim còn gồm hai tiếng đồng hồ mà bạn có thể dùng để làm việc khác: đi chơi với con, ngủ bù, làm thêm.
Kinh tế học nói mọi thứ đều có giá vì nguồn lực có hạn: tiền có hạn, thời gian có hạn, sức lực có hạn. Chọn cái này nghĩa là không chọn cái kia.
Chi phí cơ hội không phải là tổng mọi thứ bị bỏ qua, mà là giá trị của phương án tốt nhất kế tiếp. Nếu tối nay bạn có thể đi xem phim, đi dạy kèm kiếm tiền, hay ngủ sớm, và đi dạy kèm là lựa chọn tốt thứ hai, thì chi phí cơ hội của buổi phim là buổi dạy kèm đó.
Nhà kinh tế học Frédéric Bastiat, người Pháp, thế kỷ mười chín, có một bài viết nổi tiếng về cái thấy được và cái không thấy được. Chi phí cơ hội chính là cái không thấy được.
Đi học thêm hai năm có đáng không?
Một bạn trẻ đang đi làm cân nhắc nghỉ việc để học thêm hai năm. Nhiều người chỉ tính học phí. Nhưng cái giá lớn hơn thường là hai năm lương không nhận được, cộng hai năm kinh nghiệm làm việc không tích luỹ.
Nếu lương hiện tại khá, chi phí cơ hội của việc đi học có thể lớn hơn học phí nhiều lần. Đó không phải lý do để không học, mà là lý do để tính cho đủ.
Ngược lại, lúc kinh tế khó khăn, việc làm ít, lương thấp, chi phí cơ hội của việc đi học giảm. Đó là lý do người ta hay quay lại trường học nhiều hơn trong những giai đoạn suy giảm.
Câu hỏi đúng không phải là học phí bao nhiêu, mà là sau hai năm, khả năng kiếm tiền và cơ hội mở ra có đủ bù cho cả học phí lẫn hai năm bỏ lỡ hay không.
Mở quán hay đi làm thuê: lãi thật là bao nhiêu?
Một người dùng tiền để dành mở quán cà phê, cuối năm tính sổ thấy doanh thu trừ chi phí còn lại một khoản, và gọi đó là lãi.
Nhưng kế toán thông thường bỏ qua hai thứ. Thứ nhất là tiền công của chính chủ quán: nếu đi làm thuê, người đó có thể nhận một mức lương. Thứ hai là tiền vốn: nếu gửi ngân hàng, số vốn đó cũng sinh lãi.
Nhà kinh tế phân biệt lợi nhuận kế toán với lợi nhuận kinh tế. Lợi nhuận kinh tế trừ thêm cả chi phí cơ hội của công sức và vốn. Có những quán lãi trên sổ nhưng lỗ về kinh tế, tức là chủ quán sẽ khá hơn nếu đi làm thuê và gửi tiết kiệm.
Tất nhiên, làm chủ còn có những giá trị khó quy ra tiền như tự do, học hỏi, niềm vui. Nhưng biết con số thật giúp quyết định tỉnh táo hơn.
Thời gian của bạn đáng giá bao nhiêu?
Chi phí cơ hội làm rõ một điều: thời gian là tiền theo nghĩa đen, nhưng giá của nó mỗi người một khác.
Một người chạy vòng quanh ba chợ để mua rẻ hơn vài nghìn đồng có thể đang trả một cái giá lớn hơn bằng thời gian, nếu thời gian đó có thể dùng để làm việc khác có ích hơn. Với một người đang rảnh, chạy ba chợ có thể hoàn toàn hợp lý.
Thuê người dọn nhà, mua đồ ăn sẵn, đi taxi thay xe buýt là những quyết định đổi tiền lấy thời gian. Chúng hợp lý hay không tuỳ thời gian rảnh ra được dùng vào việc gì.
Ngược lại, có những thứ tưởng miễn phí mà không miễn phí. Một ứng dụng miễn phí mà bạn lướt hai tiếng mỗi tối có chi phí cơ hội là hai tiếng đó.
Dùng chi phí cơ hội trong đời thường thế nào?
Mỗi khi đứng trước một quyết định, hãy tự hỏi thêm một câu: nếu không làm việc này, mình sẽ làm gì với cùng tiền, cùng thời gian đó?
Câu hỏi này đặc biệt hữu ích với những quyết định dễ trượt theo thói quen: gia hạn một gói dịch vụ, giữ một món đồ không dùng, nhận thêm một việc chỉ vì ngại từ chối.
Với người làm ăn, nó giúp so sánh các dự án bằng cùng một thước đo. Với gia đình, nó giúp nói chuyện tiền bạc bớt cảm tính: không phải đắt hay rẻ, mà là đổi lấy cái gì.
Và có lẽ câu hỏi mạnh nhất để mang theo là: cái mình đang bỏ qua mỗi ngày, mà không hề nhận ra mình đang bỏ qua, là gì?
Câu hỏi thường gặp
Chi phí cơ hội khác chi phí kế toán thế nào?
Chi phí kế toán là những khoản đã thật sự trả tiền, có chứng từ. Chi phí cơ hội gồm cả giá trị của những lựa chọn bị bỏ qua, như tiền lương lẽ ra nhận được hay tiền lãi lẽ ra có. Nó không hiện trên sổ sách nhưng ảnh hưởng tới quyết định.
Chi phí cơ hội có bao giờ bằng không không?
Hiếm, vì hầu như lúc nào cũng có lựa chọn khác. Nhưng có những lúc nó rất thấp, ví dụ khi không có việc gì khác để làm, hoặc khi nguồn lực đang để không.
Vì sao kinh tế học hay nói không có bữa trưa nào miễn phí?
Vì kể cả khi không trả tiền, bạn vẫn trả bằng thời gian hay một lựa chọn khác bị bỏ qua, và ai đó đã trả chi phí làm ra bữa trưa. Câu này được Milton Friedman phổ biến rộng, dù không phải do ông nghĩ ra.
Chi phí cơ hội có áp dụng cho nhà nước không?
Có. Mỗi đồng ngân sách chi cho một dự án là một đồng không chi cho dự án khác. Đánh giá đầu tư công đúng nghĩa là so với phương án tốt nhất khác có thể làm với cùng số tiền.
Làm sao tính chi phí cơ hội của thời gian?
Cách đơn giản là hỏi một giờ đó nếu dùng làm việc có thu nhập thì được bao nhiêu, hoặc nó đem lại giá trị gì khác như nghỉ ngơi, gia đình. Không cần chính xác, chỉ cần đủ để so sánh các lựa chọn.
