Lạm phát do chi phí đẩy xảy ra khi chi phí làm ra hàng hoá như xăng dầu, nguyên liệu, tiền công tăng lên và người bán chuyển phần đó sang giá bán. Lạm phát do cầu kéo xảy ra khi mọi người muốn mua nhiều hơn mức nền kinh tế làm ra được, nên giá bị kéo lên. Hai loại trông giống nhau trên bảng giá, nhưng nguyên nhân khác nhau nên thuốc chữa cũng khác nhau.
Chào bạn, đây là Nhà Kinh Tế. Mỗi lần giá xăng điều chỉnh tăng, ngay hôm sau quán cơm, tiệm giặt, xe giao hàng đều bàn chuyện tăng giá. Hôm nay mình lấy chính câu chuyện quen thuộc đó để phân biệt hai cái máy đẩy giá khác nhau trong nền kinh tế.
Giá xăng tăng lan ra mọi thứ như thế nào?
Xăng dầu là đầu vào của gần như mọi thứ. Rau từ Đà Lạt xuống thành phố phải chở bằng xe. Cá từ cảng vào chợ phải chạy máy. Nhà máy cần điện, cần dầu cho nồi hơi. Khi giá nhiên liệu tăng, chi phí của cả chuỗi tăng theo.
Người bán đứng trước hai lựa chọn: tự chịu phần chi phí tăng và lãi ít đi, hoặc tăng giá bán. Nếu chi phí tăng mạnh và kéo dài, phần lớn sẽ chọn tăng giá, ít nhất một phần.
Đó là lạm phát do chi phí đẩy. Nó giống như ai đó đẩy từ phía sau quầy hàng. Người mua không hề muốn mua nhiều hơn, chỉ là làm ra hàng đắt hơn.
Ngoài xăng dầu, chi phí đẩy còn có thể đến từ giá nguyên liệu nhập khẩu tăng, đồng tiền mất giá làm hàng nhập đắt lên, thiên tai làm mất mùa, hay tiền công tăng nhanh hơn năng suất.
Lạm phát do cầu kéo trông ra sao?
Bây giờ hình dung ngược lại. Kinh tế đang tốt, lương tăng, vay mượn dễ, ai cũng muốn mua xe, sửa nhà, đi du lịch. Các nhà hàng kín chỗ, thợ xây nhận việc không xuể, xe khách dịp lễ cháy vé.
Khi người mua xếp hàng mà người bán không làm kịp, người bán có thể tăng giá mà vẫn bán hết. Thợ hồ có thể đòi công cao hơn vì chỗ nào cũng mời. Đó là lạm phát do cầu kéo, giá bị kéo lên từ phía người mua.
Câu tóm tắt quen thuộc của nhà kinh tế là quá nhiều tiền đuổi theo quá ít hàng. Nó hay xuất hiện khi tín dụng tăng nhanh, khi nhà nước chi tiêu mạnh, hay khi nền kinh tế đã chạy gần hết công suất.
Dấu hiệu đi kèm thường là việc làm dồi dào, doanh số tăng, ít hàng tồn kho. Còn chi phí đẩy thì hay đi kèm doanh nghiệp than lãi mỏng và khách hàng thắt chặt.
Vì sao phân biệt hai loại lại quan trọng?
Vì cách chữa ngược nhau về tác dụng phụ. Với lạm phát cầu kéo, tăng lãi suất và siết tín dụng làm người ta vay ít hơn, tiêu ít hơn, cầu hạ nhiệt và giá dịu lại. Thuốc đúng bệnh.
Với lạm phát chi phí đẩy, tăng lãi suất không làm giá xăng thế giới hạ xuống. Nó chỉ làm cầu yếu thêm, trong khi nền kinh tế vốn đã bị chi phí đè nặng. Kết quả có thể là giá vẫn cao mà việc làm lại giảm.
Nhà kinh tế gọi cảnh vừa giá tăng vừa kinh tế trì trệ là lạm phát đình trệ. Thế giới đã trải qua cảnh này vào những năm bảy mươi của thế kỷ trước, khi giá dầu tăng vọt sau các cú sốc dầu mỏ.
Trong thực tế, hai loại thường trộn lẫn, và ngân hàng trung ương phải cân nhắc xem phần nào chiếm ưu thế. Đó là một trong những quyết định khó nhất của họ.
Vòng xoáy giá và lương bắt đầu từ đâu?
Có một cách để cú sốc chi phí một lần biến thành lạm phát kéo dài. Giá xăng tăng, giá hàng tăng, người lao động đòi tăng lương để giữ sức mua. Doanh nghiệp tăng lương, chi phí lại tăng, giá lại tăng. Người lao động lại đòi tăng.
Vòng xoáy này nuôi bằng kỳ vọng. Nếu ai cũng tin giá sẽ tiếp tục lên mạnh, người ta đặt giá và đòi lương theo niềm tin đó, và niềm tin tự trở thành sự thật.
Nhiều nhà kinh tế cho rằng bài học của những năm bảy mươi là phải chặn vòng xoáy sớm bằng cách giữ kỳ vọng lạm phát ổn định, kể cả khi phải chịu đau ngắn hạn. Tuy vậy mức độ đau bao nhiêu là đáng thì vẫn còn tranh luận.
Với người làm công, đòi lương theo giá cả là chính đáng. Vòng xoáy chỉ là chuyện xảy ra khi cả nền kinh tế cùng làm vậy trong lúc năng suất không tăng.
Đọc tin giá cả thế nào cho tỉnh táo?
Khi nghe tin giá tăng, bạn thử hỏi: giá tăng vì làm ra đắt hơn, hay vì người mua tranh nhau? Nếu là chi phí, thường bạn sẽ nghe doanh nghiệp than lãi mỏng. Nếu là cầu, bạn sẽ thấy hàng quán đông nghịt, việc làm dễ tìm.
Cũng hỏi xem cú đẩy đó một lần hay kéo dài. Giá tăng một lần vì một đợt bão là chuyện khác với giá tăng đều tháng này qua tháng khác.
Hiểu điều này giúp bạn đoán được hướng đi của lãi suất và việc làm tốt hơn mà không cần ai dự báo hộ. Nó cũng giúp người buôn bán nhỏ quyết định nên tăng giá ngay hay chờ.
Và lần tới khi chủ quán cơm quen nói xin phép tăng thêm vài nghìn, bạn sẽ biết chị ấy đang bị đẩy từ phía sau, chứ không phải bỗng dưng muốn lãi nhiều.
Câu hỏi thường gặp
Lạm phát nhập khẩu là gì?
Đó là khi giá hàng nhập khẩu tăng, do giá thế giới tăng hoặc đồng nội tệ mất giá, làm giá trong nước tăng theo. Đây là một dạng chi phí đẩy, phổ biến ở những nền kinh tế nhập nhiều nguyên liệu và nhiên liệu.
Lạm phát đình trệ là gì?
Là tình trạng vừa giá cả tăng cao vừa kinh tế trì trệ, thất nghiệp tăng. Nó khó xử lý vì thuốc chữa lạm phát làm kinh tế yếu thêm, còn thuốc chữa trì trệ lại có thể đẩy giá lên.
Giá xăng giảm thì giá hàng hoá có giảm theo không?
Thường giảm chậm và không hết, vì giá cả cứng nhắc theo chiều đi xuống, còn các chi phí khác như mặt bằng, tiền công không giảm. Cạnh tranh mạnh thì giá giảm theo nhanh hơn.
Tăng lương tối thiểu có gây lạm phát không?
Có thể góp phần đẩy chi phí, nhất là ở ngành dùng nhiều lao động giản đơn. Mức tác động tuỳ độ lớn lần tăng, năng suất và khả năng doanh nghiệp hấp thụ. Các nhà kinh tế vẫn tranh luận về độ lớn của tác động này.
Làm sao biết lạm phát hiện nay thuộc loại nào?
Nhà kinh tế nhìn nhiều chỉ báo cùng lúc: giá nhiên liệu và nguyên liệu, tốc độ tăng tín dụng, tình hình việc làm, hàng tồn kho. Không có một con số duy nhất trả lời được, và đôi khi chính họ cũng bất đồng.
