Nghịch lý tiết kiệm, được John Maynard Keynes làm nổi tiếng, nói rằng tiết kiệm là đức tính tốt với từng gia đình, nhưng nếu cả nền kinh tế cùng thắt lưng buộc bụng trong lúc suy thoái, chi tiêu của người này là thu nhập của người kia sẽ giảm, thu nhập chung sụt xuống, và tổng số tiền tiết kiệm được có khi không tăng mà còn giảm. Từ đó Keynes cho rằng khi tư nhân co lại, nhà nước nên chi tiêu để bù vào.
Chào bạn, đây là Nhà Kinh Tế. Ông bà mình dạy phải biết để dành, và lời dạy đó đúng. Hôm nay mình kể về một nhà kinh tế người Anh đã chỉ ra một trường hợp mà điều đúng cho từng nhà lại có thể gây hại cho cả nước. Mình chỉ kể ý tưởng và cuộc tranh luận, không bình luận chính sách của chính phủ nào.
Keynes là ai?
John Maynard Keynes là nhà kinh tế học người Anh, sinh năm một nghìn tám trăm tám mươi ba, mất năm một nghìn chín trăm bốn mươi sáu. Ông vừa là học giả ở Cambridge, vừa làm cố vấn cho chính phủ Anh, vừa đầu tư, vừa tham gia giới nghệ thuật.
Tác phẩm nổi tiếng nhất của ông là Lý thuyết tổng quát về việc làm, lãi suất và tiền tệ, xuất bản năm một nghìn chín trăm ba mươi sáu, giữa lúc thế giới đang chìm trong cuộc Đại suy thoái.
Ông cũng là một trong những người dẫn dắt hội nghị Bretton Woods năm một nghìn chín trăm bốn mươi bốn, nơi đặt nền móng cho hệ thống tiền tệ quốc tế sau chiến tranh.
Ông nổi tiếng với một câu trong cuốn sách năm một nghìn chín trăm hai mươi ba: về dài hạn, tất cả chúng ta đều chết. Ý ông là các nhà kinh tế không thể chỉ nói mọi thứ rồi sẽ tự ổn về dài hạn, trong khi người ta đang khổ ngay bây giờ.
Nghịch lý tiết kiệm vận hành thế nào?
Hãy hình dung một con phố buôn bán. Tin xấu về kinh tế lan ra, mọi gia đình cùng lo và quyết định chi tiêu ít lại để dành tiền phòng thân. Với từng nhà, đó là quyết định khôn ngoan.
Nhưng tiền ăn sáng ít đi là thu nhập của quán phở giảm. Quán phở giảm nhập thịt, người bán thịt thu nhập giảm. Người bán thịt bớt mua quần áo, tiệm quần áo vắng. Vòng giảm chi tiêu lan khắp con phố.
Khi thu nhập của mọi người cùng giảm, khả năng tiết kiệm của họ cũng giảm. Cuối cùng, cả phố cố để dành mà tổng số tiền để dành được không tăng, trong khi việc làm và thu nhập đã sụt.
Keynes không phải người đầu tiên nghĩ ra ý này. Nhiều thế kỷ trước, trong một bài thơ ngụ ngôn về đàn ong, Bernard Mandeville đã nói một ý tương tự, và chính Keynes nhắc tới ông. Nhưng Keynes là người đặt nó vào một lý thuyết kinh tế đầy đủ.
Từ nghịch lý tới vai trò của nhà nước
Keynes lập luận rằng trong suy thoái, vấn đề là tổng chi tiêu của cả nền kinh tế, ông gọi là tổng cầu, bị thiếu. Thị trường không tự phục hồi nhanh như các nhà kinh tế trước đó tin.
Nếu gia đình và doanh nghiệp đều co lại, cần có ai đó chi tiêu để giữ vòng tiền chạy. Người đó có thể là nhà nước: xây đường, xây trường, thuê người làm, dù phải vay nợ.
Ông còn chỉ ra hiệu ứng số nhân: một đồng nhà nước chi ra trở thành thu nhập của người nhận, người đó lại tiêu một phần, và vòng chi tiêu lan rộng hơn khoản ban đầu.
Ý tưởng này ảnh hưởng rất mạnh tới chính sách kinh tế của nhiều nước trong mấy chục năm sau chiến tranh, và vẫn được nhắc tới mỗi khi có khủng hoảng lớn.
Ai phản bác Keynes và vì sao?
Nhiều nhà kinh tế phản bác hoặc điều chỉnh ý tưởng của Keynes. Một số cho rằng nhà nước vay nhiều để chi tiêu sẽ đẩy lãi suất lên và chèn lấn đầu tư tư nhân.
Một số khác, trong đó có Milton Friedman, cho rằng chính sách tiền tệ quan trọng hơn chính sách chi tiêu, và rằng các chính phủ thường phản ứng chậm, tới khi chi tiêu có tác dụng thì kinh tế đã tự hồi phục.
Những năm bảy mươi, khi lạm phát và thất nghiệp cùng tăng, nhiều người cho rằng cách tiếp cận theo Keynes không giải thích được. Kinh tế học vĩ mô sau đó trải qua nhiều thay đổi.
Ngày nay, phần lớn nhà kinh tế chấp nhận một phiên bản đã điều chỉnh: trong suy thoái sâu, chi tiêu công có thể giúp, nhưng độ lớn của hiệu ứng số nhân và giới hạn nợ công vẫn còn tranh luận.
Bài học nào cho người bình thường?
Bài học đầu tiên là cái đúng cho từng cá nhân không nhất thiết đúng cho cả tập thể. Nhà kinh tế gọi đó là ngụy biện hợp thành. Đứng dậy xem bóng đá thì mình thấy rõ hơn, nhưng cả sân cùng đứng dậy thì không ai thấy rõ hơn.
Bài học thứ hai là việc để dành của gia đình vẫn đúng. Keynes không bảo từng nhà tiêu hoang lúc khó khăn. Ông nói về trách nhiệm của chính sách ở cấp cả nền kinh tế.
Bài học thứ ba là hiểu vì sao trong khủng hoảng, nhà nước các nước thường tăng chi tiêu, giảm thuế, và vì sao chuyện đó luôn đi kèm tranh luận về nợ.
Và có lẽ câu hỏi đáng giữ nhất là: trong những quyết định khôn ngoan của riêng mình, có quyết định nào, nếu ai cũng làm cùng lúc, lại thành bất lợi cho tất cả?
Câu hỏi thường gặp
Tổng cầu là gì?
Là tổng chi tiêu cho hàng hoá dịch vụ trong một nền kinh tế, gồm chi tiêu của hộ gia đình, đầu tư của doanh nghiệp, chi tiêu của nhà nước và phần xuất khẩu trừ nhập khẩu.
Hiệu ứng số nhân là gì?
Là khi một khoản chi tiêu ban đầu tạo ra thu nhập cho người nhận, người đó lại chi tiêu một phần, và cứ thế lan ra, làm tổng thu nhập tăng nhiều hơn khoản ban đầu. Độ lớn thực tế vẫn còn tranh luận.
Keynes có ủng hộ thâm hụt ngân sách mãi không?
Không. Ý tưởng của ông chủ yếu là chi tiêu bù khi kinh tế suy giảm, và nhiều người hiểu rằng khi kinh tế tốt, ngân sách nên được cân đối lại. Cách hiểu và áp dụng ý tưởng của ông vẫn khác nhau giữa các trường phái.
Nghịch lý tiết kiệm có đúng khi kinh tế đang tốt không?
Thường ít đúng hơn. Khi kinh tế chạy gần hết công suất, tiết kiệm nhiều hơn có thể tạo vốn cho đầu tư mà không làm giảm thu nhập chung. Nghịch lý rõ nhất trong suy thoái.
Đọc tác phẩm của Keynes có khó không?
Lý thuyết tổng quát được coi là khá khó đọc, kể cả với dân trong nghề. Người mới thường bắt đầu từ sách giới thiệu kinh tế học vĩ mô trước khi đọc nguyên tác.
