Sức mua tương đương là cách so thu nhập và giá cả giữa các nước theo lượng hàng hoá dịch vụ thật sự mua được, chứ không chỉ đổi tiền theo tỷ giá rồi so con số. Một ly cà phê mỗi nước một giá chủ yếu vì phần lớn giá của nó là tiền thuê mặt bằng và tiền công, mà những thứ đó không thể chở từ nước này sang nước khác để san bằng.
Chào bạn, đây là Nhà Kinh Tế. Ai từng đi nước ngoài về đều có một câu chuyện kiểu ở bên đó ly cà phê bằng cả bữa trưa ở nhà. Hôm nay mình dùng chính ly cà phê đó để giải thích một khái niệm mà các tổ chức quốc tế dùng hằng ngày.
Vì sao đổi theo tỷ giá rồi so lương lại dễ hiểu lầm?
Giả sử bạn đọc được lương trung bình ở một nước giàu cao gấp nhiều lần lương ở Việt Nam khi quy ra đô la. Con số đó đúng, nhưng chưa nói hết. Ở nước đó, tiền thuê nhà, cắt tóc, ăn trưa, gửi xe cũng đắt gấp nhiều lần.
Cái thật sự quan trọng với một người là lương mua được gì ở nơi họ sống. Nếu lương gấp mười mà giá cũng gấp năm, thì về sức mua họ chỉ hơn khoảng gấp đôi.
Sức mua tương đương làm đúng việc đó: nó tính một tỷ giá giả định sao cho cùng một giỏ hàng có giá bằng nhau ở hai nước, rồi dùng tỷ giá đó để so thu nhập.
Vì vậy các bảng so sánh quốc tế thường có hai cột: theo tỷ giá thị trường và theo sức mua tương đương. Với các nước thu nhập thấp và trung bình, cột thứ hai thường cho khoảng cách hẹp hơn.
Hàng nào giá dễ bằng nhau, hàng nào không?
Nhà kinh tế chia hàng hoá làm hai loại. Loại chở qua biên giới được như điện thoại, vàng, dầu thô, gọi là hàng ngoại thương. Giá của chúng giữa các nước không thể chênh quá xa, vì nếu chênh, người ta mua chỗ rẻ chở sang chỗ đắt bán.
Loại không chở được như cắt tóc, thuê nhà, dạy kèm, một bát phở ăn tại quán, gọi là hàng phi ngoại thương. Giá của chúng phụ thuộc vào tiền công và giá đất tại chỗ, nên có thể chênh rất xa.
Ly cà phê nằm giữa. Hạt cà phê, sữa, đường là hàng ngoại thương, giá khá gần nhau. Nhưng tiền thuê quán, tiền công người pha, tiền điện lại là phi ngoại thương, và chúng chiếm phần lớn giá một ly.
Đó là lý do một ly cà phê ở trung tâm thành phố lớn đắt hơn ly cà phê ở thị trấn nhỏ, ngay trong cùng một nước, cùng một loại hạt.
Vì sao dịch vụ ở nước giàu lại đắt hơn?
Ở nước giàu, nhà máy và văn phòng có năng suất rất cao, nên trả lương cao. Người cắt tóc ở đó không cắt nhanh hơn người cắt tóc ở Việt Nam bao nhiêu, nhưng họ phải được trả lương gần bằng những nghề khác, nếu không họ sẽ bỏ sang làm nghề khác.
Vì vậy giá dịch vụ ở nước giàu bị kéo lên theo năng suất của các ngành sản xuất hàng xuất khẩu. Nhà kinh tế gọi hiện tượng này là hiệu ứng Balassa Samuelson, theo tên hai nhà kinh tế đã phân tích nó vào những năm sáu mươi của thế kỷ trước.
Hệ quả là khi một nước nghèo phát triển lên, năng suất tăng, lương tăng, thì giá dịch vụ trong nước cũng tăng dần. Bát phở rẻ của thời trước không chỉ rẻ vì tiền mất giá, mà còn vì lương cả nền kinh tế khi đó thấp.
Đây là một cách nhìn bình tĩnh hơn với chuyện giá dịch vụ ở các thành phố lớn Việt Nam tăng dần qua nhiều năm.
Chỉ số bánh hamburger là gì?
Năm một nghìn chín trăm tám mươi sáu, một tạp chí kinh tế nổi tiếng của Anh nghĩ ra một cách vui để giải thích sức mua tương đương: so giá một loại bánh hamburger của cùng một chuỗi cửa hàng ở nhiều nước. Bánh ở đâu cũng gần như giống nhau, nên nếu giá quy đổi chênh lệch, đó là dấu hiệu tỷ giá có thể lệch khỏi sức mua.
Chỉ số này nổi tiếng vì dễ hiểu, nhưng chính tạp chí cũng nói nó là một cách giải thích vui chứ không phải công cụ chính xác. Giá chiếc bánh chứa rất nhiều tiền công và tiền thuê mặt bằng, đúng loại chi phí không san bằng được giữa các nước.
Dù vậy, nó giúp người thường hình dung một ý quan trọng: tỷ giá thị trường có thể lệch khá xa so với sức mua thật trong thời gian dài.
Bạn hoàn toàn có thể tự làm một chỉ số kiểu này cho chuyến đi của mình, bằng ly cà phê hay bát mì, chỉ để cảm nhận độ đắt rẻ.
Hiểu sức mua tương đương để làm gì?
Khi cân nhắc đi làm ở nước ngoài, đừng chỉ nhìn lương quy ra đồng. Hãy tính tiền thuê nhà, ăn uống, đi lại, bảo hiểm ở đó, rồi xem mỗi tháng thật sự để dành được bao nhiêu.
Khi đọc so sánh thu nhập giữa các nước trên báo, hãy xem họ dùng tỷ giá thị trường hay sức mua tương đương. Hai cách cho bức tranh khác hẳn nhau, và cả hai đều có ích cho những câu hỏi khác nhau.
Khi người thân ở nước ngoài gửi tiền về, bạn sẽ hiểu vì sao một khoản nhỏ với họ lại có giá trị lớn ở quê nhà: tiền kiếm ở nơi dịch vụ đắt, tiêu ở nơi dịch vụ rẻ.
Và có lẽ câu hỏi thú vị nhất để mang về là: nếu đo bằng số ly cà phê mua được, thu nhập của bạn mười năm qua đã thật sự đi được bao xa?
Câu hỏi thường gặp
Ai tính sức mua tương đương?
Các tổ chức quốc tế phối hợp với cơ quan thống kê nhiều nước để thu thập giá của rất nhiều mặt hàng và tính ra hệ số sức mua tương đương. Việc này tốn công nên thường làm theo chu kỳ vài năm một lần.
Tỷ giá thị trường có tiến về mức sức mua tương đương không?
Một số nghiên cứu cho thấy về rất dài hạn có xu hướng đó, nhưng trong ngắn và trung hạn tỷ giá có thể lệch xa vì dòng vốn, lãi suất và tâm lý thị trường. Đây không phải công cụ để đoán tỷ giá.
Vì sao hàng hiệu ở Việt Nam có khi đắt hơn ở nước ngoài?
Vì giá bán còn gồm thuế nhập khẩu, chi phí phân phối, thuê mặt bằng và chiến lược định giá của thương hiệu ở từng thị trường. Hàng ngoại thương không có nghĩa là giá bằng nhau tuyệt đối.
So tổng sản phẩm trong nước theo sức mua tương đương có ý nghĩa gì?
Nó cho biết quy mô nền kinh tế tính theo lượng hàng hoá dịch vụ thật làm ra, ít bị bóp méo bởi tỷ giá. Thường dùng khi so mức sống, còn tỷ giá thị trường dùng khi so sức mua trên thị trường quốc tế.
Vì sao ăn uống ở thành phố đắt hơn ở quê?
Cùng cơ chế với giữa các nước: tiền thuê mặt bằng và tiền công ở thành phố cao hơn, và chúng chiếm phần lớn giá một bữa ăn tại quán. Nguyên liệu thì chênh lệch ít hơn.
