Theo cách đo của thống kê, người thất nghiệp là người không có việc làm nhưng đang tích cực tìm việc và sẵn sàng làm ngay nếu có. Những ai không có việc mà cũng không tìm, như sinh viên, người ở nhà chăm con, hay người đã nản lòng thôi không tìm nữa, thì không được tính, và vì vậy một tỷ lệ thất nghiệp thấp chưa chắc có nghĩa là ai cũng có một công việc tốt.
Chào bạn, đây là Nhà Kinh Tế. Con số thất nghiệp xuất hiện trên bản tin như một thước đo sức khoẻ của nền kinh tế. Nhưng để đọc nó cho đúng, mình cần biết người ta đếm ai, bỏ sót ai, và vì sao.
Người ta đếm thất nghiệp bằng cách nào?
Không có cái sổ nào ghi tên tất cả người thất nghiệp. Cơ quan thống kê làm điều tra chọn mẫu: đến hỏi một số lượng lớn hộ gia đình được chọn ngẫu nhiên, theo những câu hỏi giống nhau.
Câu hỏi đại ý: trong tuần qua, anh chị có làm việc gì để có thu nhập không, dù chỉ một giờ? Nếu không, anh chị có đang tìm việc không, và nếu có việc thì có làm ngay được không?
Từ câu trả lời, mỗi người được xếp vào một trong ba nhóm: có việc làm, thất nghiệp, hoặc ngoài lực lượng lao động. Tỷ lệ thất nghiệp bằng số người thất nghiệp chia cho tổng số người có việc cộng người thất nghiệp.
Cách đo này theo khuyến nghị chung của Tổ chức Lao động Quốc tế, nên các nước có thể so sánh với nhau, dù mỗi nước có điều chỉnh riêng.
Ai không có việc mà không bị tính là thất nghiệp?
Sinh viên đi học toàn thời gian, người nội trợ, người nghỉ hưu, người ốm dài ngày không tìm việc được xếp vào nhóm ngoài lực lượng lao động. Họ không có việc, nhưng cũng không được tính là thất nghiệp.
Nhóm đáng chú ý nhất là người lao động nản lòng: họ muốn làm, nhưng tìm mãi không được nên thôi không tìm nữa. Theo định nghĩa, họ rơi ra khỏi con số thất nghiệp.
Nghe có vẻ kỳ, nhưng có lý do. Nếu tính mọi người không có việc là thất nghiệp, con số sẽ lẫn lộn người cần việc với người không muốn đi làm, và mất ý nghĩa.
Vì vậy nhà kinh tế không chỉ nhìn tỷ lệ thất nghiệp, mà nhìn thêm tỷ lệ tham gia lực lượng lao động. Nếu thất nghiệp giảm mà tham gia lực lượng lao động cũng giảm, có thể nhiều người đã bỏ cuộc chứ không phải tìm được việc.
Làm một giờ cũng được tính là có việc sao?
Theo cách đo phổ biến, ai làm việc có thu nhập dù chỉ một giờ trong tuần khảo sát đều được tính là có việc làm. Điều này nghe lạ nhưng giúp chuẩn hoá cách đếm.
Hệ quả là có những người làm rất ít giờ, muốn làm thêm mà không có, vẫn nằm trong nhóm có việc. Nhà kinh tế gọi họ là thiếu việc làm, và ở các nước đang phát triển, con số này nhiều khi đáng lo hơn thất nghiệp.
Ở Việt Nam, rất nhiều người làm việc tự do, buôn bán nhỏ, chạy xe, làm thời vụ. Ít ai ngồi không hẳn, vì không có trợ cấp đủ sống. Người ta thường làm một việc gì đó, dù thu nhập bấp bênh.
Đó là lý do tỷ lệ thất nghiệp ở nhiều nước đang phát triển trông thấp, trong khi chất lượng việc làm mới là câu chuyện chính.
Thất nghiệp có những loại nào?
Thất nghiệp tạm thời là khi người ta đang chuyển từ việc này sang việc khác, mất vài tuần để tìm chỗ hợp. Sinh viên mới ra trường cũng thường trải qua giai đoạn này. Loại này luôn tồn tại và không hẳn là xấu.
Thất nghiệp cơ cấu là khi kỹ năng của người lao động không khớp với việc cần người. Một ngành suy giảm, như một nghề thủ công bị máy móc thay, người làm nghề đó phải học lại mới tìm được việc mới.
Thất nghiệp chu kỳ là khi cả nền kinh tế đi xuống, doanh nghiệp cắt giảm người đồng loạt. Đây là loại chính sách kinh tế vĩ mô cố gắng giảm bớt.
Phân biệt các loại giúp hiểu cần làm gì: thất nghiệp tạm thời cần thông tin việc làm tốt hơn, cơ cấu cần đào tạo lại, chu kỳ cần kích thích kinh tế.
Đọc con số thất nghiệp thế nào cho đúng?
Khi nghe tỷ lệ thất nghiệp, hãy hỏi thêm ba câu: tỷ lệ tham gia lực lượng lao động có thay đổi không, tình trạng thiếu việc làm ra sao, và thu nhập bình quân có tăng không.
Hãy nhìn riêng các nhóm: thanh niên, thành thị, nông thôn, người mới tốt nghiệp. Con số chung có thể che đi một nhóm đang rất khó khăn.
Hãy nhớ con số thất nghiệp thường đi sau nền kinh tế. Khi kinh tế khó, doanh nghiệp cắt giờ trước, cắt người sau. Khi kinh tế hồi phục, họ tăng giờ trước, tuyển thêm người sau.
Và có lẽ điều quan trọng nhất là đằng sau mỗi phần nhỏ của con số đó là những người thật, đang đứng trước bảng tuyển dụng mỗi sáng.
Câu hỏi thường gặp
Tỷ lệ thất nghiệp bằng không có tốt không?
Không thực tế và cũng không lý tưởng. Luôn có người đang chuyển việc hay mới vào thị trường. Nhà kinh tế nói tới một mức thất nghiệp tự nhiên, khi thị trường lao động khá cân bằng, dù mức đó khó xác định chính xác.
Người nhận trợ cấp thất nghiệp có phải là toàn bộ người thất nghiệp không?
Không. Trợ cấp thất nghiệp chỉ dành cho người đã tham gia bảo hiểm thất nghiệp và đủ điều kiện. Nhiều người thất nghiệp không đủ điều kiện hoặc không làm thủ tục, nên số người nhận trợ cấp nhỏ hơn số thất nghiệp.
Vì sao thanh niên thường có tỷ lệ thất nghiệp cao hơn?
Thanh niên ít kinh nghiệm, hay đổi việc để tìm chỗ phù hợp, và đang chuyển từ học sang làm. Nhiều nước ghi nhận tỷ lệ thất nghiệp thanh niên cao hơn mức chung.
Làm việc tự do có được tính là có việc làm không?
Có. Người tự làm chủ, buôn bán, làm nghề tự do có thu nhập đều được tính là có việc làm. Câu hỏi về chất lượng việc làm thì được đo bằng những chỉ số khác.
Ở đâu xem số liệu thất nghiệp chính thức?
Số liệu chính thức do cơ quan thống kê công bố định kỳ qua các cuộc điều tra lao động việc làm. Nên đọc cả phần phương pháp để hiểu con số được đo ra sao.
