Tiền là bất cứ thứ gì được mọi người chấp nhận rộng rãi để làm ba việc: làm trung gian khi trao đổi, làm thước đo giá trị của mọi thứ, và làm nơi cất giữ giá trị để dùng về sau. Một tờ giấy đổi được bao gạo không phải vì giấy quý, mà vì người bán gạo tin rằng người khác cũng sẽ nhận tờ giấy đó, và niềm tin ấy có nhà nước cùng thói quen của cả xã hội đứng sau.
Chào bạn, đây là Nhà Kinh Tế. Tiền là thứ mình dùng hằng ngày tới mức quên mất nó kỳ lạ thế nào. Hôm nay mình làm một việc hơi ngược: tạm quên tiền đi, rồi xem nếu không có nó thì chuyện mua một bao gạo phức tạp tới mức nào.
Không có tiền thì trao đổi khó cỡ nào?
Hình dung bạn là thợ may và muốn đổi lấy một bao gạo. Bạn phải tìm đúng người vừa có gạo dư vừa cần may áo. Nếu người trồng lúa chỉ cần một con dao, bạn phải đi tìm người rèn dao cần may áo, đổi lấy dao, rồi mới quay lại đổi gạo.
Nhà kinh tế gọi điều kiện này là sự trùng khớp kép của nhu cầu, và nó hiếm tới mức làm việc buôn bán gần như đứng yên. Mỗi cuộc trao đổi tốn rất nhiều thời gian đi tìm và mặc cả.
Tiền phá bỏ nút thắt đó. Người thợ may bán áo cho ai cần áo, lấy tiền, rồi dùng tiền mua gạo của ai có gạo. Hai người đó không cần cần nhau.
Đây là chức năng đầu tiên và rõ nhất: tiền là trung gian trao đổi. Nhờ nó mà mỗi người có thể chuyên làm một nghề và vẫn có đủ thứ mình cần.
Tiền làm thước đo giá trị nghĩa là gì?
Không có tiền, mỗi món hàng phải có giá tính bằng mọi món khác: một bao gạo bằng mấy cái áo, mấy con gà, mấy con dao. Với một trăm loại hàng, số tỷ giá cần nhớ lên tới hàng nghìn.
Khi có tiền, mọi thứ được quy về một đơn vị chung. Bạn chỉ cần biết giá mỗi món tính bằng đồng là so được ngay: chiếc áo này bằng bao nhiêu ký gạo, tháng lương này bằng mấy tháng tiền nhà.
Chức năng này quan trọng hơn mình tưởng. Doanh nghiệp tính lãi lỗ, nhà nước tính thuế, gia đình lập ngân sách đều nhờ có một thước đo chung.
Và đây chính là lý do lạm phát cao gây rối: khi thước đo co lại liên tục, mọi phép so trở nên khó, giống như đo vải bằng một cây thước bằng cao su.
Vì sao tiền lại cất giữ được giá trị?
Chức năng thứ ba là cất giữ giá trị. Người trồng lúa bán gạo vụ này, giữ tiền, vài tháng sau mới tiêu. Gạo để lâu có thể mốc, tiền thì không.
Nhưng tiền không phải nơi cất giữ giá trị tốt nhất. Nó không sinh lời, và khi có lạm phát thì nó hao mòn dần. Vàng, đất, tiền gửi có lãi đều có thể cất giữ giá trị, đôi khi tốt hơn tiền mặt.
Cái mạnh của tiền là nó dễ dùng nhất. Bạn không thể trả tiền bún bằng một góc mảnh đất. Nhà kinh tế gọi tính dễ đổi ra hàng hoá này là tính thanh khoản, và tiền mặt là thứ thanh khoản nhất.
Khi lạm phát quá cao, chức năng cất giữ giá trị của đồng tiền gãy trước tiên. Người ta vẫn dùng nó để mua bán hằng ngày, nhưng cất giữ thì chuyển sang vàng hay ngoại tệ.
Tờ giấy có giá nhờ đâu?
Trong lịch sử, người ta đã dùng rất nhiều thứ làm tiền: vỏ sò, muối, vải, thóc, kim loại quý. Những thứ đó có giá trị tự thân, nên dễ được tin.
Tiền giấy ngày nay hầu hết là tiền pháp định: nó không đổi được ra vàng theo một tỷ lệ cố định, và có giá vì nhà nước quy định nó là phương tiện thanh toán hợp pháp, nhận nó khi thu thuế, và vì mọi người đều chấp nhận.
Nghe thì mong manh, nhưng chính niềm tin tập thể đó là thứ rất bền khi được giữ gìn. Bạn nhận tờ tiền vì tin người bán hàng tiếp theo sẽ nhận nó. Họ nhận vì tin người sau nữa cũng vậy.
Khi niềm tin đó vỡ, do in tiền ồ ạt hay chiến tranh, tờ giấy quay về đúng giá trị của giấy. Đó là lý do giữ ổn định giá trị đồng tiền là việc nghiêm túc của mọi ngân hàng trung ương.
Tiền có phải là của cải không?
Đây là chỗ hay nhầm nhất. Một gia đình có nhiều tiền thì giàu, vì tiền đổi được hàng. Nhưng một quốc gia có nhiều tiền chưa chắc giàu, vì của cải thật là thứ làm ra được: lúa, nhà, máy móc, dịch vụ, tay nghề.
Tiền giống như tấm vé xem phim. Có vé thì vào xem được, nhưng in thêm vé không làm rạp có thêm ghế.
Các thương nhân châu Âu thời trọng thương từng tin rằng một nước giàu là nước tích trữ nhiều vàng bạc. Adam Smith đã phản bác quan niệm đó, cho rằng của cải của một nước là sức lao động và hàng hoá nó làm ra.
Lần tới khi cầm tờ tiền mua bao gạo, bạn có thể nghĩ: mình không trả bằng giấy, mình trả bằng lòng tin của hàng triệu người mà mình chưa từng gặp.
Câu hỏi thường gặp
Tiền pháp định là gì?
Là tiền có giá trị nhờ nhà nước quy định nó là phương tiện thanh toán hợp pháp, chứ không nhờ được bảo đảm đổi ra vàng hay hàng hoá theo tỷ lệ cố định. Hầu hết đồng tiền các nước hiện nay là tiền pháp định.
Vì sao các nước bỏ chế độ bản vị vàng?
Vì gắn tiền với vàng làm lượng tiền phụ thuộc lượng vàng khai thác được, khó điều chỉnh khi kinh tế cần. Trong các cuộc khủng hoảng, việc giữ bản vị vàng bị nhiều nhà kinh tế cho là làm suy thoái nặng hơn.
Ngoại tệ có phải là tiền ở Việt Nam không?
Ngoại tệ là tiền của nước khác. Việc dùng ngoại tệ để thanh toán trong nước bị hạn chế theo quy định pháp luật. Bạn nên tìm hiểu quy định hiện hành trước khi giao dịch bằng ngoại tệ.
Tiền điện tử có đủ ba chức năng của tiền không?
Nhiều nhà kinh tế cho rằng các đồng tiền điện tử biến động giá quá mạnh để làm thước đo giá trị và cất giữ giá trị ổn định, và chưa được chấp nhận rộng rãi để làm trung gian trao đổi. Đây vẫn là chủ đề tranh luận.
Vì sao vỏ sò từng được dùng làm tiền?
Vỏ sò bền, khó làm giả, đếm được và không quá dễ kiếm ở nhiều vùng xa biển. Những tính chất đó giúp nó được chấp nhận rộng rãi. Ở nhiều nơi trên thế giới, vỏ ốc tiền từng lưu hành rất lâu.
