Thorstein Veblen, trong cuốn Lý thuyết về giai cấp nhàn rỗi xuất bản năm một nghìn tám trăm chín mươi chín, chỉ ra rằng nhiều người mua sắm không chỉ để dùng, mà để người khác nhìn thấy vị thế của mình. Ông gọi hiện tượng đó là tiêu dùng phô trương, và nó giải thích vì sao có những món hàng càng đắt lại càng có người muốn mua.
Chào bạn, đây là Nhà Kinh Tế. Từ chiếc xe đắt tiền đậu trước cổng tới mâm cỗ cưới linh đình, xã hội nào cũng có những cách tiêu tiền để được nhìn thấy. Hôm nay mình kể về người đầu tiên đã soi kỹ hiện tượng đó bằng con mắt kinh tế học. Mình không phán xét ai, chỉ giải thích cơ chế.
Veblen là ai?
Thorstein Veblen là nhà kinh tế học và xã hội học người Mỹ, sinh năm một nghìn tám trăm năm mươi bảy trong một gia đình nông dân gốc Na Uy, mất năm một nghìn chín trăm hai mươi chín.
Ông là một người lập dị trong giới học thuật thời đó, văn phong châm biếm sắc sảo, và không mấy được lòng các đồng nghiệp. Ông thường được coi là người đặt nền cho trường phái kinh tế học thể chế, chú ý tới thói quen, tập quán và thể chế xã hội.
Cuốn sách nổi tiếng nhất của ông nhìn tầng lớp giàu có của Mỹ cuối thế kỷ mười chín như một nhà nhân học nhìn một bộ tộc lạ, mô tả những nghi thức tiêu tiền của họ.
Hơn một thế kỷ sau, những chữ ông đặt ra như tiêu dùng phô trương vẫn được dùng hằng ngày.
Tiêu dùng phô trương là gì?
Theo Veblen, trong xã hội, người ta muốn được kính trọng, và một cách để được kính trọng là cho người khác thấy mình giàu. Nhưng sự giàu có nằm trong két thì không ai thấy. Phải tiêu nó ra một cách dễ thấy.
Vì vậy có những món được mua chủ yếu vì nó đắt và ai cũng biết nó đắt: đồng hồ, xe, túi xách, tiệc tùng. Giá trị sử dụng chỉ là một phần, phần còn lại là thông điệp.
Veblen còn nói tới nhàn rỗi phô trương: cho người khác thấy mình không cần làm việc chân tay, có thời gian cho những thú vui tốn kém. Ông lấy ví dụ những món trang phục thời đó như chiếc mũ cao, cây gậy chống đi dạo hay những bộ váy vướng víu: chúng nói với người khác rằng người mặc không phải làm việc chân tay.
Điều thú vị là hành vi này không chỉ ở người giàu. Mỗi tầng lớp đều có xu hướng bắt chước tầng lớp trên mình, nên tiêu dùng phô trương lan xuống khắp xã hội.
Vì sao có món càng đắt càng bán chạy?
Theo luật cầu thông thường, giá càng cao thì người ta càng mua ít. Nhưng với những món hàng mà sự đắt đỏ chính là giá trị, tăng giá có thể làm chúng hấp dẫn hơn.
Về sau, các nhà kinh tế gọi những món này là hàng hoá Veblen. Nếu một thương hiệu xa xỉ giảm giá mạnh, nó có thể mất khách, vì món đồ không còn nói lên điều mà người mua muốn nói.
Đó là lý do các thương hiệu cao cấp thường giữ giá rất chặt, hạn chế số lượng, và ít khi giảm giá công khai.
Cần nói rằng những món hàng đúng nghĩa hàng hoá Veblen, khi cầu tăng thật sự vì giá tăng, khá hiếm và khó chứng minh. Phần lớn hàng xa xỉ vẫn tuân theo luật cầu, chỉ là ít nhạy với giá hơn.
Tiêu dùng phô trương ở quanh mình
Ở Việt Nam, những tiệc cưới linh đình, những mâm cỗ đầy, những chiếc xe được mua trả góp dù thu nhập còn chật, đôi khi mang một phần ý nghĩa như Veblen mô tả: cho họ hàng, làng xóm thấy gia đình mình làm ăn được.
Điều này không hẳn là xấu. Nó gắn với thể diện, với sự tôn trọng trong cộng đồng, và đôi khi là cách giữ quan hệ làm ăn. Nhưng khi chi tiêu vượt quá khả năng, gia đình có thể rơi vào nợ nần chỉ để giữ thể diện.
Mạng xã hội làm tiêu dùng phô trương mạnh hơn bao giờ hết. Thứ trước kia chỉ hàng xóm thấy, nay hàng trăm người thấy qua một tấm ảnh.
Các nhà kinh tế nhắc một hệ quả đáng lo: khi ai cũng cố hơn người khác, cuộc đua không có điểm dừng. Mỗi người tiêu nhiều hơn, nhưng vị thế tương đối thì gần như giữ nguyên.
Bài học cho người mua và người bán
Với người mua, câu hỏi hữu ích là: mình mua món này vì nó phục vụ mình, hay vì nó nói điều gì đó với người khác? Cả hai đều chính đáng, nhưng biết rõ lý do giúp mình chi đúng mức.
Với người bán, Veblen giải thích vì sao với một số sản phẩm, hạ giá không phải lúc nào cũng tốt. Câu chuyện thương hiệu, sự hiếm, và người dùng là ai đều là một phần của giá trị.
Với xã hội, nó gợi ý vì sao có người đề xuất đánh thuế nặng hơn lên hàng xa xỉ: nếu một phần giá trị nằm ở sự đắt đỏ, thuế cao không làm mất đi nhiều niềm vui của người mua, mà lại thu được tiền.
Có lẽ câu hỏi đáng giữ là: trong những món đồ bạn sở hữu, món nào bạn sẽ vẫn giữ nếu không ai khác nhìn thấy nó?
Câu hỏi thường gặp
Hàng hoá Veblen là gì?
Là loại hàng mà khi giá tăng, cầu có thể tăng theo, vì giá cao làm tăng giá trị biểu tượng của nó. Đây là khái niệm được các nhà kinh tế đặt theo tên Veblen về sau.
Hàng hoá Veblen khác hàng hoá Giffen thế nào?
Hàng Giffen là hàng thiết yếu giá rẻ mà khi giá tăng, người nghèo lại mua nhiều hơn vì không đủ tiền mua thứ đắt hơn thay thế. Hàng Veblen là hàng xa xỉ được mua vì đắt. Cả hai đều hiếm và còn tranh luận về bằng chứng.
Tiêu dùng phô trương có làm kinh tế tăng trưởng không?
Nó làm tăng chi tiêu và doanh thu cho một số ngành. Nhưng nhiều nhà kinh tế cho rằng cuộc đua thể hiện vị thế là một dạng lãng phí, vì không làm tổng hạnh phúc tăng tương ứng.
Veblen có liên quan gì tới kinh tế học hành vi không?
Veblen chú ý tới thói quen, tập quán và động cơ xã hội, những thứ mà kinh tế học cổ điển thời đó bỏ qua. Vì vậy ông thường được coi là một người đi trước, dù kinh tế học hành vi hiện đại có nguồn gốc khác.
Làm sao tránh chi tiêu vì sĩ diện?
Đặt ngân sách trước cho những dịp lớn, bàn bạc với gia đình về điều thật sự quan trọng, và nhớ rằng người thân yêu mình không đo mình bằng món đồ mình có.
