Độ co giãn của cầu đo xem lượng người ta mua thay đổi nhiều hay ít khi giá thay đổi. Xăng ít co giãn vì người ta vẫn phải chạy xe đi làm, đưa con đi học và không thể đổi cách đi lại ngay trong một tuần, còn trà sữa co giãn mạnh vì có vô số thức uống thay thế và bỏ một ly chẳng ảnh hưởng gì tới cuộc sống.
Chào bạn, đây là Nhà Kinh Tế. Cùng một mức tăng giá, có món làm khách bỏ đi, có món khách lẩm bẩm vài câu rồi vẫn mua. Hôm nay mình nói về con số đứng sau khác biệt đó, thứ mà người bán hàng giỏi cảm nhận được dù chưa từng học kinh tế.
Độ co giãn được hiểu thế nào cho đơn giản?
Hãy tưởng tượng giá tăng thêm một phần mười. Nếu lượng mua chỉ giảm một chút xíu, cầu ít co giãn, giống sợi dây thừng kéo không giãn. Nếu lượng mua giảm mạnh, nhiều hơn một phần mười, cầu co giãn, giống sợi thun.
Nhà kinh tế đo bằng cách lấy phần thay đổi của lượng mua chia cho phần thay đổi của giá. Nhưng với người thường, chỉ cần nhớ hai câu: khách có bỏ đi được không, và bỏ đi thì có chỗ nào khác để tới không.
Với xăng, câu trả lời ngắn hạn là gần như không. Với ly trà sữa, câu trả lời là có, và có hàng chục chỗ khác.
Hiểu như vậy thì thấy độ co giãn không phải tính chất của món hàng, mà là tính chất của mối quan hệ giữa món hàng và người mua trong một hoàn cảnh cụ thể.
Điều gì làm cầu co giãn mạnh hay yếu?
Thứ nhất là có món thay thế không. Một quán trà sữa nằm giữa con phố mười quán thì tăng giá rất dễ mất khách. Quán duy nhất trong khu công nghiệp thì khách ít đường lùi hơn.
Thứ hai là món đó thiết yếu hay không. Gạo, thuốc chữa bệnh, điện, nước ít co giãn. Xem phim, đi du lịch, quần áo thời trang co giãn hơn.
Thứ ba là món đó chiếm bao nhiêu phần trong ngân sách. Một gói muối tăng giá gấp đôi, ít ai đổi thói quen vì nó quá rẻ. Tiền thuê nhà tăng một chút thì đã đủ để nhiều người tính chuyện dọn đi.
Thứ tư là thời gian. Đây là yếu tố hay bị quên nhất, và nó làm câu chuyện xăng dầu thú vị hơn.
Vì sao về lâu dài xăng lại co giãn hơn?
Tuần đầu giá xăng tăng, ai cũng vẫn phải đổ xăng. Nhưng nếu giá cao kéo dài nhiều tháng, nhiều năm, người ta bắt đầu thay đổi. Có người đi chung xe, có người chuyển nhà gần chỗ làm hơn, có người đổi sang xe tiết kiệm nhiên liệu hay xe điện.
Doanh nghiệp vận tải tối ưu lộ trình, nhà sản xuất làm động cơ đỡ tốn xăng hơn. Thành phố đầu tư thêm xe buýt. Từng chút một, lượng xăng dùng giảm xuống.
Nhà kinh tế vì thế phân biệt co giãn ngắn hạn và dài hạn. Hầu như mọi món đều co giãn hơn về dài hạn, vì người ta có thời gian tìm lối thay thế.
Điều này quan trọng với chính sách: một loại thuế xăng trong ngắn hạn chủ yếu thu tiền, còn về dài hạn thì thay đổi cách người ta đi lại.
Người bán dùng độ co giãn để định giá thế nào?
Một câu hỏi thực tế với chủ quán: tăng giá thì doanh thu tăng hay giảm? Câu trả lời nằm ở độ co giãn. Nếu khách ít bỏ đi, tăng giá làm doanh thu tăng. Nếu khách bỏ đi nhiều, tăng giá làm doanh thu giảm, dù mỗi ly lời hơn.
Đó là lý do quán cà phê trong bệnh viện hay ở sân bay thường bán đắt hơn: khách ít lựa chọn. Còn quán ở phố đông thì cạnh tranh bằng khuyến mãi, combo, thẻ tích điểm, vì khách rất nhạy giá.
Người bán giỏi còn chia khách thành nhóm có độ co giãn khác nhau. Giá học sinh sinh viên, giá giờ vàng, giá thành viên là những cách bán cùng một món ở nhiều mức giá, cho người nhạy giá trả ít hơn.
Hiểu điều này giúp người mua bớt bực khi thấy giá ở chỗ này khác chỗ kia. Mỗi chỗ đang đọc độ co giãn của khách mình.
Độ co giãn chạm tới chính sách thuế ra sao?
Khi nhà nước muốn thu thuế mà ít làm thay đổi hành vi, họ thường đánh vào hàng ít co giãn, vì người ta vẫn mua và nguồn thu ổn định. Khi muốn thay đổi hành vi, như giảm hút thuốc, họ hy vọng cầu đủ co giãn để giá cao làm người ta bớt mua.
Độ co giãn cũng quyết định ai thật sự gánh thuế. Bên nào khó né hơn thì gánh nhiều hơn, dù luật ghi ai là người nộp.
Với người tiêu dùng, bài học thực tế là để ý những khoản chi mình ít co giãn nhất. Đó là chỗ mình dễ bị tăng giá nhất, nên đáng tìm lối thay thế từ trước khi giá lên.
Thử nhìn lại hoá đơn tháng này: món nào giá tăng mà bạn vẫn mua không do dự, và nếu muốn, bạn có thể làm gì để nó bớt là sợi dây thừng?
Câu hỏi thường gặp
Hàng hoá có cầu hoàn toàn không co giãn không?
Trên lý thuyết là có, nhưng thực tế hiếm. Một số loại thuốc đặc trị gần như vậy trong ngắn hạn, vì người bệnh không thể bỏ. Đây là lý do giá thuốc thiết yếu thường được quản lý chặt.
Co giãn theo thu nhập là gì?
Là lượng mua thay đổi bao nhiêu khi thu nhập thay đổi. Hàng xa xỉ thường tăng mạnh khi thu nhập tăng, còn một số hàng như mì gói giá rẻ có thể giảm khi thu nhập tăng vì người ta chuyển sang thứ khác.
Vì sao giảm giá không phải lúc nào cũng tăng doanh thu?
Nếu cầu ít co giãn, giảm giá không kéo thêm bao nhiêu khách, nên doanh thu giảm theo giá. Giảm giá chỉ có lợi khi lượng khách tăng đủ để bù phần lời mỗi món mất đi.
Co giãn chéo là gì?
Là lượng mua món này thay đổi ra sao khi giá món khác đổi. Nếu trà sữa tăng giá mà nước ép bán chạy hơn, hai món là hàng thay thế. Nếu giá máy in tăng mà mực in bán ít đi, đó là hàng bổ sung.
Người bán nhỏ đo độ co giãn bằng cách nào?
Cách đơn giản là thử thay đổi giá ở một món trong một thời gian, ghi lại lượng bán trước và sau, cố giữ các yếu tố khác như mùa, thời tiết gần giống nhau. Kết quả không hoàn hảo nhưng tốt hơn đoán.
