Sau mưa bão, lượng rau về chợ giảm mạnh vì ruộng ngập, đường khó đi, trong khi nhu cầu ăn rau của các gia đình gần như không đổi. Giá phải tăng lên tới mức đủ để một phần người mua ăn bớt rau hoặc chuyển sang thứ khác, đúng bằng phần rau bị thiếu, và chính cái giá cao đó lại kéo rau từ vùng khác về và báo cho nông dân xuống giống lại.
Chào bạn, đây là Nhà Kinh Tế. Cung và cầu là hai chữ quen nhất của kinh tế học, và cũng dễ bị nói lướt nhất. Hôm nay mình đi chợ sau một cơn bão để thấy hai chữ đó vận hành từng bước một.
Cung và cầu thật ra là gì?
Cầu là lượng hàng người mua muốn và có tiền để mua ở mỗi mức giá. Giá càng rẻ, người ta càng mua nhiều, thêm một bó rau cho bữa tối, thêm một ít để luộc cho con. Giá càng đắt, người ta càng tiết chế.
Cung là lượng hàng người bán muốn đem ra bán ở mỗi mức giá. Giá càng cao, nông dân càng chịu khó cắt thêm, thương lái càng chịu chở xa hơn. Giá thấp quá thì có khi họ để rau già ngoài ruộng còn hơn tốn tiền công cắt.
Giá chợ hình thành ở chỗ hai lực này gặp nhau: mức giá mà lượng người muốn mua bằng đúng lượng người muốn bán. Ở mức đó, chợ tan thì rau vừa hết, không ai mang về, không ai phải đi về tay không.
Không ai ra lệnh cho mức giá đó. Nó tự hình thành từ hàng nghìn cuộc mặc cả nhỏ mỗi sáng.
Một cơn bão làm thay đổi điều gì?
Bão đến, ruộng rau ngập, nhiều luống dập nát, xe chở rau phải nằm chờ đường. Ở mọi mức giá, lượng rau người bán có thể đem ra đều ít hơn trước. Nhà kinh tế nói cung đã giảm.
Trong khi đó, các gia đình vẫn cần rau như cũ. Ở mức giá cũ, lượng người muốn mua lớn hơn hẳn lượng rau có. Những sạp đầu chợ bán hết từ sớm, người tới muộn không còn rau.
Người bán nhận ra ngay: rau của họ đang được săn. Họ nâng giá. Giá càng lên, một số người mua chuyển sang bí, bầu, giá đỗ, hay ăn bớt rau vài hôm.
Giá cứ lên cho tới khi lượng người còn muốn mua ở giá mới bằng đúng lượng rau còn lại. Đó là mức giá mới của buổi chợ sau bão.
Giá cao đang làm nhiệm vụ gì?
Nghe thì giống người bán lợi dụng thiên tai. Nhưng giá cao đang làm ba việc quan trọng mà không ai phải ra lệnh.
Việc thứ nhất là phân bổ phần rau ít ỏi. Người thật sự cần rau, như quán cơm phải có rau cho khách, sẽ trả giá cao, còn người có thể thay thế thì nhường lại. Không có giá cao, rau sẽ về tay ai đến chợ sớm nhất, chứ không phải ai cần nhất.
Việc thứ hai là kéo hàng về. Khi giá ở thành phố cao hơn hẳn, thương lái có động lực chở rau từ những vùng không bị bão, dù xa hơn và tốn kém hơn. Phần chênh lệch giá trả cho chuyến xe đó.
Việc thứ ba là báo hiệu cho người trồng. Giá cao báo cho nông dân nên xuống giống lại nhanh, chọn loại rau ngắn ngày. Friedrich Hayek, một nhà kinh tế người Áo, từng nói giá cả giống một hệ thống truyền tin, và cơn bão là ví dụ rõ nhất.
Vì sao giá rau xuống lại cũng nhanh?
Rau là loại hàng có chu kỳ ngắn. Nhiều loại rau ăn lá chỉ cần vài tuần là thu hoạch được. Khi nông dân thấy giá cao và xuống giống đồng loạt, vài tuần sau rau về chợ ồ ạt.
Lúc đó chuyện ngược lại xảy ra: rau nhiều, người mua không ăn thêm được bao nhiêu, giá rơi mạnh. Có khi giá rơi xuống dưới cả mức trước bão.
Đây là một dạng chu kỳ quen thuộc trong nông nghiệp. Ai cũng phản ứng theo giá hôm nay, nhưng hàng làm ra phải sau một thời gian mới tới chợ, nên giá hay dao động qua lại. Nhà kinh tế có cả một mô hình cho hiện tượng này, gọi là mô hình mạng nhện.
Người trồng rau lâu năm thường biết điều này, nên không phải ai cũng chạy theo giá cao. Một số chọn trồng đều đặn, chấp nhận lời ít mà chắc.
Nếu cấm tăng giá rau thì sao?
Sau thiên tai, người ta thường muốn cấm tăng giá để bảo vệ người mua. Ý tốt, nhưng cần nghĩ thêm một bước. Nếu giá bị giữ ở mức cũ, thương lái không có lý do chở rau từ xa về, vì chi phí cao hơn mà bán không được giá hơn.
Kết quả có thể là chợ thiếu rau lâu hơn, người tới sớm thì có, người tới muộn thì không, và rau bị bán lén ở giá cao ngoài chợ. Thiếu hàng không biến mất, chỉ đổi hình thức.
Điều này không có nghĩa là không làm gì. Chống đầu cơ găm hàng, minh bạch thông tin giá, hỗ trợ trực tiếp người nghèo, sửa đường cho xe chở rau đi được, đều là cách giúp mà không làm hỏng tín hiệu giá.
Lần tới khi thấy bó rau đắt gấp đôi sau bão, bạn có thể thấy trong đó cả một hệ thống đang tự sửa chữa, mà tờ tiền bạn trả là một phần của chuyến xe chở rau đang trên đường về.
Câu hỏi thường gặp
Cung giảm và lượng cung giảm khác nhau thế nào?
Cung giảm là cả đường cung dịch chuyển, ở mọi mức giá đều có ít hàng hơn, như khi có bão. Lượng cung giảm là người bán bán ít đi chỉ vì giá thấp hơn, trên cùng một đường cung. Phân biệt này giúp đọc đúng nguyên nhân thay đổi giá.
Vì sao giá thịt không tăng mạnh như giá rau sau bão?
Thịt có thể dự trữ đông lạnh, nguồn cung đến từ nhiều vùng và ít phụ thuộc trực tiếp vào thời tiết vài ngày. Rau tươi khó dự trữ và trồng tập trung ở những vùng dễ bị ảnh hưởng.
Người bán có lợi dụng thiên tai không?
Có trường hợp găm hàng hay đẩy giá vượt xa chi phí, và pháp luật có quy định xử lý đầu cơ. Nhưng phần lớn giá tăng sau bão phản ánh thiếu hàng thật và chi phí vận chuyển cao hơn.
Giá rau ở siêu thị có tăng như ở chợ không?
Siêu thị thường ký hợp đồng với nhà cung cấp trước nên giá ổn định hơn trong ngắn hạn, nhưng cũng có thể hết hàng. Chợ phản ứng với giá nhanh hơn vì mỗi sáng là một lần mặc cả mới.
Làm sao nông dân tránh được vòng giá lên xuống?
Một số cách là trồng nhiều loại rau rải vụ, liên kết bán theo hợp đồng, và theo dõi thông tin giá ở nhiều vùng. Hỏi phòng nông nghiệp địa phương hay hợp tác xã để có thông tin sát thực tế.
