Chi phí chìm là khoản tiền, thời gian hay công sức đã bỏ ra và không thể lấy lại được, bất kể quyết định tiếp theo là gì. Về lý trí, nó không nên ảnh hưởng tới lựa chọn hôm nay, nhưng con người thường cố tiếp tục một việc dở chỉ vì tiếc khoản đã bỏ ra, và nhà kinh tế gọi đó là ngụy biện chi phí chìm.
Chào bạn, đây là Nhà Kinh Tế. Ai cũng từng ngồi lì trong rạp xem hết một bộ phim dở vì đã trót mua vé, hay ăn cố đĩa đồ ăn không ngon vì tiếc tiền. Hôm nay mình nói về cái bẫy nhỏ đó, vì nó có những phiên bản lớn hơn nhiều trong làm ăn và trong đời.
Vì sao chi phí chìm không nên tính?
Hãy quay lại rạp phim. Bạn đã trả tiền vé, và dù ở lại hay đi về, số tiền đó cũng đã mất. Quyết định còn lại chỉ là: một tiếng tới, ngồi xem phim dở hay ra ngoài làm việc khác, cái nào tốt hơn?
Nếu ra ngoài tốt hơn, thì ra ngoài là đúng. Tiền vé không thay đổi phép so sánh này, vì nó nằm ở cả hai vế.
Nhà kinh tế nói quyết định đúng chỉ nhìn về phía trước: chi phí và lợi ích từ bây giờ trở đi. Những gì đã bỏ ra là quá khứ, không đổi được.
Nghe đơn giản, nhưng làm được lại khó, vì cảm xúc của mình không chịu nghe lý lẽ đó.
Vì sao con người lại khó buông?
Lý do thứ nhất là ghét lãng phí. Bỏ dở nghĩa là thừa nhận khoản đã bỏ ra là phí. Ngồi tiếp cho cảm giác như mình vẫn đang dùng nó.
Lý do thứ hai là ác cảm mất mát: nỗi đau mất một khoản thường mạnh hơn niềm vui được một khoản tương đương. Buông là chấp nhận một mất mát rõ ràng.
Lý do thứ ba là giữ hình ảnh bản thân. Người đã quyết định bỏ vốn vào một dự án, đã khuyên người khác theo, rất khó nói mình sai. Tiếp tục là cách giữ thể diện.
Lý do thứ tư là hy vọng. Biết đâu nửa sau bộ phim hay hơn, biết đâu tháng sau quán sẽ đông khách. Đôi khi hy vọng đó đúng, nhưng thường nó chỉ là cách để không phải quyết định.
Những phiên bản lớn hơn của bộ phim dở
Một người mở quán đã bỏ vào rất nhiều tiền sửa sang. Sau một năm, quán lỗ đều mỗi tháng và không có dấu hiệu khá hơn. Câu hay nghe là đã đổ vào nhiều quá, giờ bỏ thì tiếc. Nhưng tiền sửa sang đã chìm, câu hỏi chỉ là mỗi tháng tới còn lỗ thêm bao nhiêu.
Một bạn trẻ đã học ba năm một ngành mà biết chắc mình không hợp. Ba năm đó đã chìm. Câu hỏi đúng là: từ đây trở đi, đi tiếp hay rẽ hướng thì tương lai tốt hơn.
Ở quy mô lớn, các nhà kinh tế hay nhắc tới máy bay Concorde của Anh và Pháp: dự án tiếp tục được rót tiền dù nhiều dấu hiệu cho thấy khó có lãi. Người ta còn gọi ngụy biện chi phí chìm là hiệu ứng Concorde.
Không phải mọi việc tiếp tục đều sai. Chỉ là lý do để tiếp tục phải nằm ở tương lai, không nằm ở số tiền đã chi.
Khi nào quá khứ vẫn nên được tính?
Quá khứ không tính vào phép so sánh, nhưng nó cho mình thông tin. Một dự án đã tốn gấp đôi dự kiến là tín hiệu cho thấy cách ước lượng của mình có vấn đề, và phần còn lại có thể cũng tốn hơn dự tính.
Kinh nghiệm đã tích luỹ, kỹ năng đã học, mối quan hệ đã gây dựng không phải chi phí chìm, mà là tài sản mang theo được. Bạn học ba năm ngành không hợp vẫn mang theo cách học, bạn bè, kiến thức nền.
Có những cam kết mà giữ lời có giá trị riêng: uy tín với đối tác, niềm tin với gia đình. Tính những giá trị đó vào là hợp lý, miễn là mình tính nó như lợi ích tương lai.
Phân biệt rõ đâu là tiền đã mất, đâu là thứ vẫn còn dùng được, là phần khó nhất và quan trọng nhất.
Cách thoát khỏi bẫy chi phí chìm
Một mẹo hay là tự hỏi: nếu hôm nay mình bắt đầu từ con số không, không có gì đã bỏ ra, thì mình có chọn làm việc này không? Nếu câu trả lời là không, đó là tín hiệu đáng nghe.
Mẹo thứ hai là đặt trước điểm dừng. Trước khi bắt đầu một dự án, quyết định luôn: nếu tới thời điểm này mà chưa đạt mức này, mình sẽ dừng. Quyết định lúc tỉnh táo dễ hơn lúc đã dính sâu.
Mẹo thứ ba là hỏi người ngoài cuộc. Người không bỏ gì vào thì không bị cảm giác tiếc kéo, nên thường nhìn rõ hơn.
Và lần tới khi đang ngồi trong rạp với một bộ phim dở, bạn có thể đứng dậy đi ra với một nụ cười: tiền vé đã mất, nhưng một tiếng đồng hồ còn lại vẫn là của mình.
Câu hỏi thường gặp
Chi phí chìm khác chi phí cơ hội thế nào?
Chi phí chìm là khoản đã mất trong quá khứ, không lấy lại được, nên không nên ảnh hưởng quyết định. Chi phí cơ hội là giá trị của lựa chọn tốt nhất bị bỏ qua từ bây giờ, nên phải tính vào quyết định.
Tiền cọc có phải là chi phí chìm không?
Nếu không lấy lại được dù bạn làm gì tiếp, thì đúng là chi phí chìm. Nếu lấy lại được một phần khi huỷ, phần lấy lại được không phải chi phí chìm và cần tính vào quyết định.
Doanh nghiệp có hay mắc bẫy chi phí chìm không?
Có, nhất là với dự án lớn có người chịu trách nhiệm đã cam kết công khai. Nhiều tổ chức đặt quy trình đánh giá độc lập và điểm dừng trước để tránh bẫy này.
Vì sao gọi là hiệu ứng Concorde?
Vì dự án máy bay siêu thanh Concorde của Anh và Pháp hay được dùng làm ví dụ về việc tiếp tục đầu tư khi lợi ích kinh tế đáng ngờ. Cách gọi này phổ biến trong sách kinh tế và tâm lý.
Bỏ dở có phải là thiếu kiên trì không?
Không nhất thiết. Kiên trì là tiếp tục khi tương lai đáng giá. Bỏ dở hợp lý là dừng khi tương lai không đáng giá. Khó là phân biệt hai trường hợp, và câu hỏi bắt đầu từ con số không giúp điều đó.
