Hiệu ứng con rắn là khi một biện pháp khuyến khích tạo ra kết quả ngược với mục tiêu ban đầu, vì người ta phản ứng với phần thưởng chứ không phản ứng với ý định của người đặt ra phần thưởng. Nó nhắc một bài học trung tâm của kinh tế học: mọi chính sách, mọi cách trả lương thưởng đều thay đổi hành vi, có khi theo hướng không ai ngờ tới.
Chào bạn, đây là Nhà Kinh Tế. Hôm nay mình kể một câu chuyện về rắn, một câu chuyện về chuột, rồi đi vào những phiên bản rất quen trong công ty và trong chính gia đình mình.
Câu chuyện con rắn và con chuột
Câu chuyện thường được kể là thế này: ở Ấn Độ thời thuộc địa, chính quyền lo có quá nhiều rắn hổ mang, nên treo thưởng cho mỗi con rắn chết mang tới. Ban đầu số rắn giảm. Rồi một số người bắt đầu nuôi rắn để lấy thưởng. Khi chính quyền phát hiện và bỏ thưởng, người nuôi thả rắn ra, và số rắn còn nhiều hơn trước.
Cần nói rõ là nhiều nhà nghiên cứu cho rằng câu chuyện này khó kiểm chứng, có thể chỉ là giai thoại. Nhưng nó được kể nhiều vì quá khéo để minh hoạ một ý.
Một câu chuyện tương tự được ghi chép kỹ hơn xảy ra ở Hà Nội đầu thế kỷ hai mươi. Chính quyền thuộc địa Pháp trả thưởng cho mỗi cái đuôi chuột nộp lên để diệt chuột. Người ta bắt đầu thấy những con chuột không đuôi chạy trên phố: có người cắt đuôi rồi thả chuột ra cho nó tiếp tục sinh sản.
Câu chuyện Hà Nội đã được các nhà sử học nghiên cứu từ tư liệu lưu trữ thời thuộc địa. Dù chi tiết thế nào, bài học vẫn rõ: người ta làm theo đúng cái được đo, không phải cái người đo muốn.
Khi con số trở thành mục tiêu
Một nhà kinh tế học người Anh từng có một nhận xét về chính sách tiền tệ, mà về sau được người ta phát biểu gọn cho mọi lĩnh vực thành: khi một thước đo trở thành mục tiêu, nó không còn là thước đo tốt nữa.
Lý do đơn giản: khi người ta được thưởng theo con số, họ sẽ tìm cách đẩy con số lên, kể cả bằng những cách không làm điều thật sự tốt hơn.
Một bệnh viện được đánh giá theo thời gian chờ của bệnh nhân có thể tìm cách ghi nhận bệnh nhân muộn hơn. Một trường được đánh giá theo tỷ lệ đỗ có thể khuyên học sinh yếu không thi.
Không ai trong những ví dụ này nhất thiết là người xấu. Họ chỉ làm điều hợp lý nhất với luật chơi được đặt ra.
Phiên bản quen thuộc ở công ty
Thưởng nhân viên bán hàng theo số đơn chốt được có thể làm họ chốt cả những đơn khách sẽ trả lại, hay hứa với khách những điều công ty không làm được.
Thưởng thợ theo số sản phẩm có thể làm chất lượng giảm. Thưởng theo giờ làm có thể làm người ta làm chậm lại.
Đánh giá nhân viên chăm sóc khách hàng theo số cuộc gọi xử lý mỗi giờ có thể làm họ vội vàng cúp máy, khách gọi lại nhiều lần, và tổng công việc còn tăng.
Cách sửa thường không phải là bỏ đo lường, mà là đo nhiều thứ cùng lúc, cân cả số lượng lẫn chất lượng, và để người quản lý có phán đoán chứ không chỉ nhìn con số.
Phiên bản quen thuộc ở gia đình
Trả tiền cho con mỗi lần được điểm cao có thể làm con học vì tiền chứ không vì thích, và khi bỏ thưởng thì con mất luôn động lực. Một số nghiên cứu tâm lý cho thấy phần thưởng bên ngoài có thể làm giảm niềm hứng thú tự thân, dù mức độ còn tuỳ hoàn cảnh.
Phạt con vì làm vỡ đồ có thể làm con giấu chuyện làm vỡ, thay vì cẩn thận hơn.
Có một nghiên cứu nổi tiếng ở các nhà trẻ tại Israel: khi đặt khoản phạt cho phụ huynh đón con muộn, số phụ huynh đến muộn lại tăng lên. Khoản phạt nhỏ biến cảm giác áy náy thành một dịch vụ có giá, mà nhiều người sẵn sàng trả.
Bài học cho cha mẹ là để ý xem phần thưởng hay hình phạt của mình đang dạy con điều gì, chứ không chỉ là nó có làm con nghe lời ngay không.
Thiết kế khuyến khích cho đúng
Trước khi đặt một phần thưởng, hãy tự hỏi: nếu người nhận chỉ quan tâm tới phần thưởng, họ có cách nào lấy được nó mà không làm điều mình thật sự muốn không? Nếu có, sớm muộn sẽ có người làm.
Hãy đo gần với mục tiêu thật nhất có thể. Muốn ít chuột thì đo số chuột trong thành phố, không đo số đuôi chuột.
Hãy dùng nhiều thước đo bổ trợ nhau, và thay đổi chúng theo thời gian để không ai kịp lách.
Và giữ chỗ cho lòng tin và ý thức. Không phải mọi hành vi tốt đều cần được trả tiền. Đôi khi, câu hỏi đáng giữ nhất là: phần thưởng này đang mua sự tận tâm, hay đang bán rẻ nó?
Câu hỏi thường gặp
Vì sao một chỉ số bị hỏng khi thành mục tiêu?
Đây là nhận xét quen thuộc trong kinh tế học: khi một chỉ số được dùng làm mục tiêu để thưởng phạt, người ta sẽ tìm cách đẩy chỉ số đó lên, và nó không còn phản ánh đúng điều nó vốn đo. Câu phát biểu gọn phổ biến hiện nay là cách diễn đạt lại của người sau.
Câu chuyện con rắn hổ mang có thật không?
Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng khó tìm được tư liệu gốc kiểm chứng, nên nó thường được coi là giai thoại minh hoạ. Câu chuyện thưởng đuôi chuột ở Hà Nội thì có tư liệu lịch sử được nghiên cứu.
Có nên bỏ hẳn chỉ tiêu trong công ty không?
Không nhất thiết. Chỉ tiêu giúp định hướng và đo tiến bộ. Cái cần là chọn chỉ tiêu gần mục tiêu thật, kết hợp nhiều chỉ tiêu, và để người quản lý dùng phán đoán.
Thưởng tiền cho con có hại không?
Không phải lúc nào cũng hại. Nhưng thưởng cho kết quả mà bỏ qua sự cố gắng, hay dùng tiền cho mọi việc nhỏ, có thể làm con mất hứng thú tự thân. Nhiều chuyên gia gợi ý khen sự cố gắng và giải thích lý do.
Chính sách nhà nước có gặp hiệu ứng con rắn không?
Có thể gặp với bất kỳ chính sách thưởng phạt nào. Vì vậy các nhà kinh tế khuyên thử nghiệm nhỏ trước, theo dõi phản ứng thực tế và sẵn sàng điều chỉnh.
