Lạm phát là khi mặt bằng giá chung của hầu hết hàng hoá và dịch vụ cùng tăng lên theo thời gian, nên cùng một tờ tiền mua được ít đồ hơn trước. Giá ít khi giảm lại vì tiền lương, tiền thuê nhà, hợp đồng nhập hàng rất khó hạ xuống, và vì chính các ngân hàng trung ương trên thế giới chủ động nhắm tới một mức tăng giá nhẹ chứ không nhắm tới con số không.
Chào bạn, đây là Nhà Kinh Tế, nơi mình nói chuyện kinh tế học bằng lời của chợ búa và tháng lương. Hôm nay mình bắt đầu bằng câu hỏi mà gần như ai cũng từng buột miệng khi trả tiền một tô phở: sao cái gì cũng lên, mà chẳng bao giờ thấy xuống.
Lạm phát khác gì với chuyện một món hàng tăng giá?
Giá thịt heo lên trong một tháng chưa phải là lạm phát. Một món lên trong khi món khác xuống thì đó là giá tương đối đang đổi chỗ cho nhau, thị trường đang báo cho người ta biết thứ gì đang khan.
Lạm phát là khi gần như mọi thứ cùng trôi lên một lượt: gạo, tiền điện, học phí, tiền cắt tóc, tiền gửi xe. Nhà kinh tế gọi đó là mặt bằng giá chung. Cái họ lo không phải là một món đắt lên, mà là cái thước đo bằng tiền tự co lại, giống như cây thước dây cứ mỗi năm ngắn đi một chút.
Cách hình dung dễ nhất là nhìn từ phía đồng tiền. Khi mặt bằng giá tăng, không phải hàng hoá quý hơn, mà mỗi đồng tiền yếu đi. Tờ tiền trong ví bạn vẫn in đúng con số cũ, nhưng nó đổi được ít ổ bánh mì hơn.
Phân biệt hai chuyện này rất quan trọng, vì cách xử lý khác hẳn nhau. Thiếu heo thì cần thêm heo. Còn lạm phát chung thì thường liên quan tới lượng tiền và lượng chi tiêu trong cả nền kinh tế, thứ mà không trại heo nào tự giải quyết được.
Vì sao giá dễ lên mà khó xuống?
Nhà kinh tế có một chữ cho hiện tượng này: giá cả cứng nhắc theo chiều đi xuống. Thử nghĩ về chủ một quán cơm. Khi giá gạo và gas tăng, chị ấy tăng giá dĩa cơm. Nhưng khi gạo rẻ lại, chị ấy chưa chắc hạ, vì tiền thuê mặt bằng ký theo năm vẫn y nguyên, lương người phụ bếp không thể cắt.
Tiền lương là chỗ cứng nhất. Hầu như không ai chấp nhận bị giảm lương danh nghĩa, kể cả khi giá cả quanh mình đang giảm. Người chủ biết điều đó, nên họ thà giữ giá bán, giảm bớt khuyến mãi, hoặc thu nhỏ phần ăn, còn hơn hạ giá rồi không có tiền trả lương.
Thêm một lý do nữa là chi phí đổi giá. Nên người bán thường chỉ đổi khi chênh lệch đủ lớn, và khi đã đổi thì họ chọn đổi lên cho chắc.
Cuối cùng là tâm lý người mua. Ai cũng nhớ rất rõ lần giá tăng, nhưng lại không để ý những lần giá đứng yên hay nhích xuống vài nghìn. Thế nên cảm giác của mình về giá cả luôn nghiêng về phía đi lên, kể cả khi số đo cho thấy nó đang chậm lại.
Vì sao ngân hàng trung ương không nhắm tới lạm phát bằng không?
Nghe thì lạ: nếu lạm phát làm đồng tiền yếu đi, sao không giữ giá đứng yên hẳn cho xong. Phần lớn ngân hàng trung ương ở các nước phát triển lại công khai nhắm tới một mức tăng giá thấp và đều đặn mỗi năm, chứ không phải số không. Có ba lý do chính.
Lý do đầu tiên chính là chuyện lương cứng nhắc vừa nói. Khi giá chung tăng nhẹ, một ngành đang khó khăn có thể giữ nguyên lương danh nghĩa, và theo thời gian lương thực tế tự giảm một chút mà không ai phải ký giấy cắt lương.
Lý do thứ hai là sợ giảm phát. Khi giá cả giảm kéo dài, người ta có xu hướng hoãn mua sắm vì nghĩ mai sẽ rẻ hơn, doanh nghiệp bán chậm, cắt việc, rồi giá lại giảm tiếp. Một vùng đệm lạm phát nhẹ giúp nền kinh tế đứng xa cái hố đó.
Lý do thứ ba là các con số đo giá thường có xu hướng hơi phóng đại mức tăng thật, vì khó tính hết việc hàng hoá tốt lên. Nên một con số dương nho nhỏ có khi gần với giá đứng yên hơn là mình tưởng.
Lạm phát cao thì có gì đáng sợ?
Lạm phát nhẹ và đều thì người ta quen, tự tính vào lương, vào lãi, vào hợp đồng. Cái đáng sợ là lạm phát cao và khó đoán. Khi không ai biết sang năm giá sẽ lên bao nhiêu, người ta ngại ký hợp đồng dài, ngân hàng ngại cho vay dài, ai cũng chỉ muốn tiêu tiền ngay cho nhanh.
Người chịu thiệt nhiều nhất thường là người sống bằng thu nhập cố định: người hưu trí, người làm công ăn lương chưa kịp được tăng lương, người giữ tiền mặt dưới gối.
Lịch sử thế giới có những đợt siêu lạm phát mà giá tăng gấp đôi chỉ trong vài ngày, người ta phải dùng xe đẩy để chở tiền đi mua bánh mì. Nước Đức sau Chiến tranh thế giới thứ nhất là ví dụ hay được nhắc nhất.
Người Việt lớn tuổi cũng còn nhớ những năm giá cả biến động rất mạnh.
Người bình thường nên nghĩ về lạm phát thế nào?
Điều đầu tiên là đừng nhìn tiền bằng con số in trên tờ giấy, mà nhìn bằng thứ nó mua được. Một khoản tiết kiệm không đổi trong nhiều năm thật ra là đang co lại từng năm. Khi so lương năm nay với năm trước, hãy hỏi lương đó mua được nhiều hơn hay ít hơn, chứ không chỉ hỏi nó tăng bao nhiêu.
Điều thứ hai là phân biệt cảm giác với số đo. Giỏ hàng của mỗi gia đình mỗi khác. Cảm giác của bạn đúng với giỏ hàng của bạn, nhưng chưa chắc đúng với cả nền kinh tế.
Điều thứ ba là bình tĩnh trước tin đồn. Lạm phát có một phần tự nuôi lớn bằng kỳ vọng: nếu ai cũng tin giá sắp tăng mạnh, người bán tăng trước, người mua mua trữ, và giá tăng thật.
Lần tới khi đứng trước sạp rau và thấy giá mới, bạn thử tự hỏi: đây là rau đang khan, hay là đồng tiền trong túi mình đang yếu đi?
Câu hỏi thường gặp
Lạm phát bao nhiêu thì được coi là cao?
Không có một ranh giới chung cho mọi nước. Nhiều ngân hàng trung ương ở nước phát triển nhắm tới mức thấp và ổn định, còn các nền kinh tế đang phát triển thường chấp nhận mức cao hơn một chút.
Lạm phát có phải lúc nào cũng xấu không?
Không. Lạm phát thấp và đều giúp lương và giá điều chỉnh êm, và giữ nền kinh tế xa nguy cơ giảm phát. Cái xấu là lạm phát cao, nhảy múa thất thường, làm người ta không lập kế hoạch được.
Giá một vài món giảm có nghĩa là hết lạm phát không?
Chưa chắc. Lạm phát nói về mặt bằng giá chung, nên vài món giảm trong khi phần lớn món khác vẫn tăng thì mặt bằng chung vẫn đi lên.
Ai được lợi khi có lạm phát?
Người đang nợ một khoản cố định thường được lợi, vì số tiền phải trả không đổi trong khi đồng tiền yếu đi. Người giữ tiền mặt và người có thu nhập cố định thường thiệt nhiều nhất.
Chính phủ có thể ra lệnh cấm tăng giá để chặn lạm phát không?
Có thể làm với vài mặt hàng trong thời gian ngắn, nhưng nếu gốc là quá nhiều tiền đuổi theo quá ít hàng thì cấm tăng giá thường dẫn tới thiếu hàng, xếp hàng và chợ đen. Kinh nghiệm nhiều nước cho thấy kiềm giá bằng mệnh lệnh khó bền nếu không xử lý nguyên nhân.
