Lạm phát lối sống là khi chi tiêu của mình tăng theo mỗi lần thu nhập tăng, nên dù kiếm được nhiều hơn trước, khoản để dành cuối tháng vẫn không lớn lên bao nhiêu. Nó đến từ hai thứ rất con người: món xa xỉ hôm qua nhanh chóng trở thành thứ bình thường hôm nay, và mình hay đo mức sống của mình bằng cách nhìn sang những người xung quanh.
Chào bạn, đây là Nhà Kinh Tế. Chữ lạm phát ở đây không phải giá cả chung của nền kinh tế, mà là giá của chính lối sống mình. Hôm nay mình nói về nó bằng kinh tế học và một chút tâm lý học, không phán ai tiêu sai, vì tiền của ai người nấy tiêu.
Từ xa xỉ thành bình thường nhanh tới mức nào?
Hãy nhớ lại lần đầu bạn đi một chiếc xe máy mới, ngồi máy lạnh trong văn phòng, hay gọi đồ ăn giao tận nơi. Cảm giác rất sướng. Vài tháng sau, nó trở thành chuyện bình thường, không còn làm mình vui nữa, nhưng bỏ đi thì thấy thiếu.
Các nhà tâm lý học gọi hiện tượng này là thích nghi hưởng thụ: con người quen rất nhanh với mức sống mới, và mức hài lòng quay về gần chỗ cũ.
Hệ quả là mỗi lần được tăng lương, mình nâng mức sống lên một bậc, vui một thời gian, rồi bậc đó thành mặt bằng mới. Lần tăng lương sau lại cần thêm một bậc nữa mới thấy vui.
Người ta hay gọi đó là vòng chạy hưởng thụ: chạy mãi mà vẫn ở chỗ cũ, giống người đi bộ trên máy chạy.
Mình so với ai thì mình thấy đủ tới đó
Nhà kinh tế học Thorstein Veblen từ cuối thế kỷ mười chín đã nói nhiều người mua sắm một phần để cho người khác thấy vị thế của mình. Còn từ những năm bảy mươi của thế kỷ trước, một nhà kinh tế học người Mỹ đã đặt một câu hỏi làm nhiều người bất ngờ: vì sao thu nhập bình quân một nước tăng mà mức hạnh phúc người dân khai báo không tăng tương ứng.
Một lời giải thích là con người đo mức sống bằng so sánh. Khi cả xóm đều đi xe mới, chiếc xe cũ của mình bỗng thấy cũ hơn, dù nó chạy vẫn tốt.
Mạng xã hội làm điều này mạnh hơn rất nhiều. Mình không còn chỉ so với hàng xóm, mà so với những khoảnh khắc đẹp nhất được chọn lọc của hàng trăm người.
Vì vậy thu nhập tăng mà nhóm người mình so sánh cũng tăng, thì cảm giác thiếu thốn vẫn y nguyên.
Lạm phát lối sống tốn kém ở đâu?
Cái giá rõ nhất là tiền để dành không lớn lên. Người có thu nhập cao mà không để dành có thể dễ tổn thương trước một cú sốc như mất việc, bệnh tật, hơn người thu nhập thấp nhưng có quỹ dự phòng.
Cái giá thứ hai là mất tự do. Khi chi phí cố định hằng tháng như tiền thuê căn hộ lớn, trả góp xe, học phí trường đắt tăng lên, mình bị buộc phải giữ công việc hiện tại, khó đổi nghề, khó nghỉ để học thêm.
Nhà kinh tế gọi đó là chi phí cơ hội: mỗi đồng tiêu cho mặt bằng sống mới là một đồng không dùng cho lựa chọn khác trong tương lai.
Và cái giá thứ ba là tuổi già. Một mức sống cao quen thuộc sẽ rất khó giữ khi thu nhập giảm, nếu trước đó không để dành.
Tận hưởng mà không bị cuốn đi
Kinh tế học không bảo bạn đừng tiêu. Tiền là để sống, và nâng mức sống khi thu nhập tăng là điều tự nhiên. Vấn đề chỉ là giữ được một phần cho tương lai.
Một cách phổ biến là quyết định trước: mỗi lần tăng lương, giữ lại một phần cố định của phần tăng thêm cho tiết kiệm, phần còn lại thoải mái nâng mức sống. Quyết định trước khi tiền về tay dễ hơn quyết định sau.
Cách thứ hai là phân biệt chi tiêu tạo niềm vui lâu dài với chi tiêu chóng quen. Nhiều nghiên cứu tâm lý gợi ý rằng trải nghiệm cùng người thân, thời gian rảnh, sức khoẻ thường đem lại niềm vui bền hơn đồ vật.
Cách thứ ba là chọn nhóm so sánh có ý thức: so mình với chính mình năm ngoái thay vì so với khoảnh khắc đẹp nhất của người khác. Và trước một món đồ đắt tiền, thử chờ vài ngày rồi mới mua. Nếu sau vài ngày vẫn còn muốn, có lẽ nó thật sự đáng tiền với bạn.
Một câu hỏi để kiểm tra chính mình
Thử tưởng tượng thu nhập của bạn giảm về mức của ba năm trước. Bạn có sống được không, và sống có vui không?
Nếu câu trả lời là sống được và vẫn vui, thì phần lớn khoản tăng thêm từ đó tới nay là thứ bạn có thể chọn để dành mà không thấy thiếu thốn thật.
Nếu câu trả lời là không, có lẽ đáng ngồi lại xem khoản chi nào đã từ thích thành cần, và nó có còn đem lại niềm vui như lúc đầu không.
Không có đáp án đúng cho mọi người. Nhưng biết mình đang chạy trên máy chạy bộ là bước đầu tiên để quyết định có muốn tiếp tục chạy hay không.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao thu nhập cả nước tăng mà hạnh phúc không tăng theo?
Đó là một quan sát được bàn nhiều trong kinh tế học hạnh phúc: trong một nước, người giàu hơn thường hạnh phúc hơn người nghèo, nhưng khi thu nhập bình quân cả nước tăng theo thời gian, mức hạnh phúc trung bình không tăng tương ứng. Kết luận này vẫn đang được tranh luận và kiểm chứng.
Tiền có mua được hạnh phúc không?
Nhiều nghiên cứu cho thấy tiền giúp nhiều khi thoát khỏi thiếu thốn, và ảnh hưởng nhỏ dần khi đã đủ sống. Cách tiêu tiền cũng quan trọng, không chỉ số tiền.
Nên để dành bao nhiêu phần khi được tăng lương?
Không có tỷ lệ chung cho mọi người, tuỳ hoàn cảnh, nợ, người phụ thuộc và mục tiêu. Nguyên tắc là quyết định trước và giữ đều đặn.
Lạm phát lối sống có phải lúc nào cũng xấu không?
Không. Nâng mức sống khi thu nhập tăng là hợp lý, như ở nhà rộng hơn, ăn uống đủ chất hơn. Vấn đề là khi chi tiêu tăng nhanh hơn khả năng để dành và không còn chừa gì cho tương lai.
Làm sao biết một khoản chi đã thành chi phí cố định?
Khi bỏ nó đi bạn thấy khó chịu hoặc khó làm được, như trả góp, hợp đồng thuê dài, gói dịch vụ trả hằng tháng. Rà lại các khoản này mỗi năm giúp giữ được sự linh hoạt.
