Mỗi loại tài sản giữ giá trị theo một cơ chế riêng: tiền mặt dựa vào niềm tin vào đồng tiền, tiền gửi dựa vào lãi suất và uy tín của ngân hàng, vàng dựa vào sự khan hiếm và niềm tin chung của con người qua hàng nghìn năm, đất dựa vào nhu cầu sử dụng và vị trí, còn cổ phần dựa vào lợi nhuận của doanh nghiệp. Mỗi cơ chế đi kèm một loại rủi ro riêng mà người giữ cần hiểu trước khi quyết định.
Chào bạn, đây là Nhà Kinh Tế. Mình nói trước cho rõ: bài này không bảo bạn nên giữ gì, không so loại nào lời hơn, không dự báo giá. Mình chỉ mở nắp từng chiếc hộp để bạn thấy bên trong nó vận hành ra sao, để tự đặt câu hỏi cho đúng.
Tiền mặt: dễ dùng nhất, dễ hao nhất
Tiền mặt giữ giá trị nhờ niềm tin của mọi người vào đồng tiền và vào nhà nước phát hành nó. Nó là thứ dễ dùng nhất: đổi ra hàng ngay lập tức, không mất phí, không phải chờ.
Nhà kinh tế gọi tính dễ đổi ra hàng đó là tính thanh khoản, và tiền mặt có thanh khoản cao nhất.
Nhưng tiền mặt không sinh lời, và khi có lạm phát, nó mất sức mua mỗi năm. Thêm vào đó là rủi ro mất cắp, cháy, thất lạc.
Vì vậy tiền mặt hợp làm quỹ tiêu dùng hằng ngày và phòng thân ngắn hạn, hơn là nơi cất giữ giá trị dài hạn. Nhiều gia đình lớn tuổi vẫn giữ một khoản tiền mặt trong nhà vì yên tâm, và đó là lựa chọn có lý, miễn là biết mình đang trả giá cho sự yên tâm đó bằng phần sức mua hao đi mỗi năm.
Tiền gửi ngân hàng: an toàn nhờ hệ thống
Tiền gửi giữ giá trị nhờ lãi suất bù một phần lạm phát, và nhờ lời hứa trả của ngân hàng, được giám sát bởi ngân hàng trung ương và được bảo hiểm tiền gửi tới một hạn mức.
Thanh khoản khá cao: tiền không kỳ hạn rút ngay được, tiền có kỳ hạn rút trước hạn thì mất một phần lãi.
Rủi ro chính là lãi suất thực có thể âm khi lạm phát cao hơn lãi, và rủi ro rất nhỏ nhưng có thật là ngân hàng gặp khó khăn. Hạn mức bảo hiểm tiền gửi bạn nên tra ở nguồn chính thức.
Một bẫy thường gặp là nhầm sản phẩm khác bán tại quầy ngân hàng, như bảo hiểm hay trái phiếu doanh nghiệp, với tiền gửi. Chúng có cơ chế và rủi ro khác hẳn.
Vàng: không sinh lời nhưng không cần ai hứa
Vàng giữ giá trị nhờ khan hiếm và nhờ niềm tin chung của rất nhiều nền văn hoá qua hàng nghìn năm. Nó không phụ thuộc vào lời hứa của nhà nước hay ngân hàng nào.
Vàng không sinh ra thu nhập. Người giữ vàng chỉ có lợi khi giá vàng tăng, và giá vàng có thể đi ngang hay giảm trong nhiều năm.
Thanh khoản khá tốt ở Việt Nam vì tiệm vàng có mặt khắp nơi, nhưng chênh lệch giá mua bán có thể đáng kể, và trang sức mất tiền công khi bán lại.
Rủi ro gồm biến động giá, cất giữ, và chênh lệch giữa giá trong nước với giá thế giới.
Đất và nhà: giá trị đến từ việc sử dụng
Đất có giá vì người ta cần chỗ ở, chỗ làm ăn, chỗ trồng trọt, và vì đất ở vị trí tốt thì có hạn. Nhà kinh tế học David Ricardo, đầu thế kỷ mười chín, đã giải thích tiền thuê đất cao hơn ở nơi màu mỡ và thuận tiện hơn.
Đất có thể sinh thu nhập nếu cho thuê hay sử dụng. Đất để không thì giống vàng, chỉ có lợi khi giá tăng, mà vẫn tốn thuế phí và công giữ.
Thanh khoản của đất thấp: bán một mảnh đất có thể mất nhiều tháng, tốn phí giao dịch, và giá thật chỉ biết khi có người mua.
Rủi ro riêng gồm pháp lý, quy hoạch, tranh chấp, và chu kỳ sốt nóng rồi đóng băng. Muốn kiểm tra pháp lý một mảnh đất, kênh đúng là cơ quan đăng ký đất đai và luật sư.
Cổ phần doanh nghiệp: sở hữu một phần lợi nhuận
Cổ phần là quyền sở hữu một phần doanh nghiệp. Giá trị của nó về lâu dài dựa vào lợi nhuận doanh nghiệp làm ra, chia cho cổ đông hay giữ lại để phát triển.
Trên thị trường, giá cổ phiếu dao động rất mạnh theo tâm lý, thông tin, lãi suất. Trong ngắn hạn giá có thể xa rời giá trị doanh nghiệp, theo cả hai hướng.
Thanh khoản của cổ phiếu niêm yết khá cao, nhưng rủi ro mất một phần lớn vốn là có thật, nhất là khi tập trung vào ít doanh nghiệp hoặc dùng tiền vay để mua.
Kinh tế học không chỉ cho bạn tài sản nào tốt nhất. Nó chỉ nhắc rằng không có tài sản nào vừa sinh lời cao, vừa an toàn, vừa rút ra ngay được. Bạn luôn phải đánh đổi giữa ba thứ đó. Mọi quyết định cụ thể nên dựa trên hoàn cảnh riêng và nếu cần thì hỏi người tư vấn được cấp phép.
Câu hỏi thường gặp
Tài sản nào chống lạm phát tốt nhất?
Không có câu trả lời đúng cho mọi giai đoạn. Tài sản thật như đất, vàng, cổ phần thường giữ sức mua tốt hơn tiền mặt về dài hạn, nhưng có thể giảm giá mạnh trong từng giai đoạn. Mình không khuyên loại nào cụ thể.
Tính thanh khoản là gì?
Là mức độ dễ dàng đổi một tài sản ra tiền mà không mất nhiều giá trị. Tiền mặt thanh khoản nhất, đất thường thanh khoản thấp. Thanh khoản quan trọng khi cần tiền gấp.
Vì sao không có tài sản vừa an toàn vừa lời cao?
Vì nếu có, mọi người sẽ đổ tiền vào cho tới khi giá tăng và lợi nhuận giảm xuống. Lợi nhuận cao thường là phần bù cho rủi ro hay thanh khoản thấp.
Đất có bao giờ giảm giá không?
Có. Giá đất có thể giảm hoặc đóng băng trong nhiều năm, nhất là sau giai đoạn sốt nóng hoặc khi quy hoạch thay đổi. Giá đất không phải lúc nào cũng chỉ đi lên.
Người mới bắt đầu nên hiểu gì trước tiên?
Hiểu mục đích của từng khoản tiền: tiêu ngay, phòng thân hay dài hạn. Mỗi mục đích hợp với mức rủi ro và thanh khoản khác nhau. Muốn chọn sản phẩm cụ thể thì nên hỏi người tư vấn được cấp phép.
