Trong kinh tế học, lợi nhuận cao luôn là phần bù cho rủi ro cao, cho việc khoá tiền lâu, hoặc cho công sức và hiểu biết đặc biệt. Một lời hứa vừa lãi rất cao, vừa chắc chắn không lỗ, vừa rút ra lúc nào cũng được là đi ngược cách thị trường vận hành, và thường là dấu hiệu của mô hình lấy tiền của người vào sau để trả cho người vào trước.
Chào bạn, đây là Nhà Kinh Tế. Gần như ai cũng từng được mời vào một kênh đầu tư hứa hẹn lãi mỗi tháng gấp nhiều lần sổ tiết kiệm. Hôm nay mình không nêu tên vụ nào, không chỉ bạn đầu tư vào đâu. Mình chỉ đưa cho bạn một cái thước kinh tế học để tự đo.
Vì sao lợi nhuận cao không thể vừa an toàn?
Hãy nghĩ như thế này. Nếu có một chỗ vừa lãi cao gấp nhiều lần ngân hàng, vừa không có rủi ro, thì ngân hàng, quỹ đầu tư, những người giàu nhất đã đổ hết tiền vào đó từ lâu. Khi tiền đổ vào nhiều, cơ hội sẽ cạn, và lãi sẽ giảm xuống bằng mặt bằng chung.
Nhà kinh tế có một câu nửa đùa nửa thật: không có tờ tiền nào nằm trên vỉa hè lâu mà không ai nhặt. Cơ hội lãi cao không rủi ro, nếu có, sẽ biến mất rất nhanh.
Vì vậy khi ai đó mang tới cho bạn một cơ hội như vậy, câu hỏi đầu tiên là: vì sao họ lại chia nó cho mình, thay vì tự vay ngân hàng để làm?
Lãi cao có thật trong đời, nhưng luôn đi kèm thứ gì đó: rủi ro mất vốn, tiền bị khoá lâu, hoặc phải bỏ công sức và hiểu biết rất nhiều.
Mô hình lấy tiền người sau trả người trước
Đầu thế kỷ hai mươi, ở Mỹ, Charles Ponzi thu hút rất nhiều người bằng lời hứa lãi cao trong thời gian ngắn, dựa trên một câu chuyện về chênh lệch giá phiếu gửi thư quốc tế. Thực tế, tiền trả cho người cũ chủ yếu lấy từ tiền người mới. Từ đó, kiểu mô hình này mang tên ông.
Mô hình Ponzi vận hành được chừng nào tiền mới còn chảy vào nhiều hơn tiền phải trả ra. Người vào sớm thật sự nhận được lãi, và chính họ trở thành bằng chứng sống, kéo thêm người thân, bạn bè vào.
Nhưng để trả lãi cao, dòng tiền mới phải tăng ngày càng nhanh. Không có thị trường nào nuôi được sự tăng trưởng đó mãi. Khi người mới chậm lại, mô hình sụp, và người vào sau mất gần hết.
Đây là bài toán số học chứ không phải chuyện may rủi: một mô hình không làm ra giá trị thật thì không thể trả lãi thật mãi mãi.
Những dấu hiệu đáng ngờ
Lãi hứa trước, cố định và cao hơn hẳn mặt bằng, bất kể thị trường lên hay xuống. Đầu tư thật thì có lúc lời lúc lỗ.
Câu chuyện kiếm tiền mơ hồ, khó kiểm chứng, hay dùng những chữ nghe hiện đại mà không giải thích được tiền lời từ đâu ra.
Thưởng lớn cho việc kéo thêm người mới. Khi tiền đến chủ yếu từ việc mời người, chứ không từ bán sản phẩm thật, đó là dấu hiệu của mô hình kim tự tháp.
Sức ép phải quyết nhanh, kèm những câu như cơ hội cuối, chỉ dành cho người quen. Và khó rút tiền, hay rút được thì bị khuyên tái đầu tư để được lãi cao hơn.
Vì sao người tỉnh táo vẫn bị cuốn vào?
Kinh tế học hành vi giải thích một phần. Khi thấy người quen nhận được lãi thật, mình tin vào bằng chứng trước mắt hơn là vào lý lẽ trừu tượng.
Khi xung quanh ai cũng tham gia, mình sợ bị bỏ lại. Khi đã bỏ tiền vào, mình có xu hướng tìm thông tin xác nhận mình đúng, bỏ qua những dấu hiệu xấu.
Và lòng tin vào người giới thiệu, thường là người thân, bạn bè, làm mình ngại hỏi những câu khó.
Không ai miễn nhiễm với những điều này, kể cả người có học, có kinh nghiệm làm ăn. Biết trước chúng là cách tốt nhất để tạo một khoảng dừng trước khi quyết định. Một mẹo đơn giản là tự đặt luật cho mình: mọi khoản bỏ tiền lớn đều phải chờ qua một đêm và hỏi ý một người không liên quan.
Những câu hỏi nên đặt trước khi bỏ tiền
Tiền lời đến từ đâu, cụ thể là ai trả và vì sao họ trả? Nếu không trả lời được bằng một câu đơn giản, hãy dừng lại.
Tổ chức này có được cấp phép huy động vốn hay kinh doanh lĩnh vực đó không? Bạn có thể kiểm tra với cơ quan quản lý nhà nước có thẩm quyền.
Nếu mất toàn bộ số tiền này, gia đình mình có chịu nổi không? Nếu không, thì dù lời hứa hay tới đâu cũng không nên bỏ vào.
Và cuối cùng, một câu hỏi kinh tế học đơn giản: nếu cơ hội này tốt tới vậy, vì sao người đang mời mình không tự vay ngân hàng để làm một mình? Nếu nghi ngờ có dấu hiệu lừa đảo, hãy báo cho cơ quan công an.
Câu hỏi thường gặp
Mô hình Ponzi khác mô hình kim tự tháp thế nào?
Trong mô hình Ponzi, người tham gia thường không cần kéo người mới, người tổ chức tự huy động. Trong mô hình kim tự tháp, người tham gia kiếm tiền chủ yếu bằng cách mời người mới. Cả hai đều dựa vào dòng tiền mới để trả người cũ.
Làm sao kiểm tra một tổ chức có được phép huy động vốn không?
Có thể tra thông tin trên trang của cơ quan quản lý nhà nước liên quan, như ngân hàng trung ương với tổ chức tín dụng hay cơ quan quản lý chứng khoán. Nếu không chắc, hãy hỏi luật sư.
Người vào sớm nhận được lãi thì có phải trả lại không?
Khi mô hình bị điều tra, tiền lãi nhận được có thể bị yêu cầu thu hồi tuỳ quy định và quyết định của cơ quan có thẩm quyền. Đây là vấn đề pháp lý cần hỏi luật sư.
Lãi cao có phải lúc nào cũng là lừa đảo không?
Không. Có những khoản đầu tư rủi ro cao có thể cho lợi nhuận cao, nhưng chúng không hứa chắc chắn. Dấu hiệu đáng ngờ là lãi cao đi cùng lời hứa không có rủi ro.
Lỡ bỏ tiền vào rồi thì nên làm gì?
Ngừng bỏ thêm tiền, không kéo thêm người khác, lưu giữ mọi giấy tờ, tin nhắn, chứng từ chuyển tiền, và trình báo cơ quan công an. Có thể hỏi luật sư để biết quyền lợi của mình.
