Lợi ích cận biên là phần lợi ích mà thêm một đơn vị nữa của một thứ đem lại cho bạn, và nó thường giảm dần: ly trà sữa đầu tiên lúc khát rất ngon, ly thứ hai kém hơn, ly thứ ba có khi thành gánh nặng. Tư duy cận biên, tức là so phần thêm vào với phần phải trả thêm, giúp mình quyết định nên thêm hay nên dừng ở đúng chỗ.
Chào bạn, đây là Nhà Kinh Tế. Chữ cận biên nghe rất sách vở, nhưng thật ra bạn dùng nó mỗi ngày mà không gọi tên. Hôm nay mình bắt đầu từ một quán trà sữa và kết thúc ở những quyết định lớn hơn nhiều.
Vì sao ly thứ hai không ngon bằng ly đầu?
Khi bạn khát, ly nước đầu tiên giải quyết đúng cái nhu cầu cấp bách nhất. Ly thứ hai vẫn dễ chịu, nhưng cơn khát đã dịu. Ly thứ ba chỉ làm bụng thêm nặng.
Tổng niềm vui vẫn tăng khi uống thêm, ít nhất là tới một mức nào đó. Nhưng phần tăng thêm của mỗi ly sau nhỏ hơn ly trước. Đó là lợi ích cận biên giảm dần.
Hiện tượng này gặp ở rất nhiều thứ: miếng bánh thứ năm, chiếc áo thứ mười trong tủ, giờ thứ mười hai ngồi trước tivi. Càng có nhiều một thứ, thêm một chút nữa càng ít ý nghĩa.
Các nhà kinh tế cuối thế kỷ mười chín như William Stanley Jevons, Carl Menger và Léon Walras, gần như cùng lúc mà độc lập với nhau, đặt ý tưởng này vào trung tâm kinh tế học. Người ta gọi đó là cuộc cách mạng cận biên.
Nghịch lý nước và kim cương được giải thế nào?
Từ thời Adam Smith, người ta đã thắc mắc vì sao nước cần cho sự sống mà rẻ, kim cương chẳng thiết yếu mà đắt. Tư duy cận biên giải đáp gọn gàng.
Tổng lợi ích của nước rất lớn, không có nước thì chết. Nhưng nước có nhiều, nên lợi ích của thêm một lít nữa rất nhỏ. Kim cương hiếm, nên thêm một viên vẫn mang lại nhiều với người muốn có nó.
Giá cả phản ánh lợi ích cận biên, không phản ánh tổng lợi ích. Đó là lý do một thứ rất cần thiết có thể rẻ, và một thứ không cần thiết có thể đắt.
Nhưng nếu bạn đi lạc giữa sa mạc, lít nước tiếp theo sẽ quý hơn mọi viên kim cương. Giá trị không nằm cố định trong món đồ, mà phụ thuộc mình đang có bao nhiêu.
Vì sao quán buffet không lỗ?
Một quán buffet cho bạn ăn bao nhiêu cũng được với một giá cố định. Nghe như mời gọi khách ăn cho quán sập. Nhưng người chủ quán hiểu lợi ích cận biên.
Đĩa đầu tiên bạn ăn rất hăng. Đĩa thứ hai chậm lại. Tới đĩa thứ ba, thứ tư, mỗi miếng thêm đem lại ít niềm vui hơn, có khi còn khó chịu. Phần lớn khách dừng lại trước khi ăn quá nhiều.
Quán tính giá dựa trên lượng ăn trung bình, chứ không dựa trên vài người ăn khoẻ nhất. Cộng thêm việc bày những món no bụng ở đầu dãy, quán vẫn có lãi.
Và khi bạn cố ăn thêm cho đáng tiền, bạn đang làm đúng điều kinh tế học khuyên đừng làm: tiền vé đã trả rồi, miếng ăn thêm chỉ có giá trị nếu bạn thật sự thấy ngon.
Tư duy cận biên trong những quyết định lớn
Quyết định thường không phải là có hay không, mà là thêm một chút hay dừng. Học thêm một giờ, làm thêm một ca, thuê thêm một nhân viên, mở thêm một chi nhánh.
Quy tắc cận biên rất đơn giản: tiếp tục chừng nào lợi ích thêm vào còn lớn hơn chi phí thêm vào. Dừng khi hai thứ bằng nhau.
Một học sinh ôn thi: giờ học đầu tiên trong buổi tối rất hiệu quả, giờ thứ năm thì đầu óc mệt, nhớ ít hơn. Có lúc ngủ thêm một giờ còn có ích cho bài thi hơn học thêm một giờ.
Một chủ xưởng: thuê thêm một thợ giúp làm thêm nhiều hàng khi xưởng còn rộng. Nhưng tới khi máy đã kín, thêm người chỉ đứng chờ nhau. Nhà kinh tế gọi đó là năng suất cận biên giảm dần.
Mang tư duy cận biên vào đời sống
Khi do dự có nên mua thêm một món, hãy hỏi về món thêm đó, chứ không hỏi về cả bộ. Chiếc áo thứ mười một sẽ thêm gì cho tủ đồ đã có mười chiếc?
Khi chia thời gian, hãy để ý chỗ nào thêm một giờ đem lại nhiều nhất. Thường đó là chỗ mình đang thiếu nhất, như giấc ngủ, thời gian với con, hay vận động, chứ không phải chỗ mình đã có nhiều.
Ở cấp xã hội, lợi ích cận biên giảm dần của tiền là một lý do hay được nêu cho chính sách hỗ trợ người nghèo: một khoản tiền nhỏ với người thiếu thốn đem lại nhiều hơn khoản đó với người dư dả.
Câu hỏi đáng mang theo là: trong cuộc sống của mình, thứ gì mình đang có quá nhiều tới mức thêm nữa chẳng thêm gì, và thứ gì mình đang thiếu tới mức thêm một chút cũng là nhiều?
Câu hỏi thường gặp
Chi phí cận biên là gì?
Là chi phí phải bỏ thêm để làm ra hoặc có thêm một đơn vị nữa. Quyết định tối ưu thường ở chỗ lợi ích cận biên bằng chi phí cận biên.
Có thứ gì lợi ích cận biên tăng dần không?
Có những trường hợp trong một khoảng nhất định, như kỹ năng càng luyện càng thấy thú vị hơn, hay mạng lưới càng đông người dùng càng có ích. Nhưng về lâu dài, phần lớn thứ đều tới lúc giảm dần.
Lợi ích cận biên giảm dần có áp dụng cho tiền không?
Nhiều nhà kinh tế cho rằng có: thêm một khoản tiền với người nghèo quan trọng hơn với người giàu. Đây là một lập luận thường được dùng cho thuế luỹ tiến, dù việc so sánh lợi ích giữa người với người vẫn gây tranh luận.
Vì sao học quá nhiều giờ liền lại kém hiệu quả?
Vì sự tập trung và trí nhớ mệt dần, nên mỗi giờ thêm đem lại ít hơn. Nghỉ ngắn, ngủ đủ và chia nhỏ thời gian học thường cho kết quả tốt hơn ngồi một mạch.
Doanh nghiệp dùng tư duy cận biên ra sao?
Họ so doanh thu thêm với chi phí thêm khi quyết định sản xuất thêm, thuê thêm người, hay mở thêm điểm bán. Dừng lại khi phần thêm vào không còn bù được phần bỏ ra.
