Joseph Schumpeter cho rằng động lực chính của tăng trưởng kinh tế là những người khởi nghiệp mang cái mới vào thị trường, và cái mới luôn đẩy cái cũ ra ngoài: sản phẩm mới thay sản phẩm cũ, cách làm mới thay cách làm cũ, ngành mới thay ngành cũ. Ông gọi quá trình đó là sự huỷ diệt sáng tạo, một quá trình vừa tạo ra của cải cho cả xã hội vừa gây đau cho những người gắn bó với cái cũ.
Chào bạn, đây là Nhà Kinh Tế. Nếu bạn từng thấy một tiệm cho thuê băng đĩa đóng cửa, hay một nghề quen thuộc dần biến mất khỏi khu phố, bạn đã thấy ý tưởng của Schumpeter ngoài đời thật. Hôm nay mình kể về ông và ý tưởng ấy.
Schumpeter là ai?
Joseph Schumpeter sinh năm một nghìn tám trăm tám mươi ba ở vùng nay thuộc Cộng hoà Séc, khi đó thuộc đế quốc Áo Hung. Ông từng làm giáo sư ở châu Âu, từng giữ chức bộ trưởng tài chính của Áo trong thời gian ngắn, rồi sang Mỹ dạy ở Đại học Harvard cho tới khi mất năm một nghìn chín trăm năm mươi.
Thú vị là ông sinh cùng năm với Keynes, và hai người thường được đặt cạnh nhau như hai cách nhìn rất khác về nền kinh tế. Keynes tập trung vào tổng cầu và ngắn hạn, Schumpeter tập trung vào đổi mới và dài hạn.
Ngay từ cuốn sách về lý thuyết phát triển kinh tế, xuất bản đầu thế kỷ hai mươi, ông đã đặt người khởi nghiệp vào trung tâm.
Cụm từ huỷ diệt sáng tạo trở nên nổi tiếng qua cuốn Chủ nghĩa tư bản, chủ nghĩa xã hội và dân chủ, xuất bản năm một nghìn chín trăm bốn mươi hai.
Người khởi nghiệp trong mắt Schumpeter
Với Schumpeter, người khởi nghiệp không nhất thiết là người có nhiều vốn. Đó là người làm những kết hợp mới: một sản phẩm mới, một cách sản xuất mới, một thị trường mới, một nguồn nguyên liệu mới, hay một cách tổ chức mới.
Người đó không phải là người phát minh. Nhà phát minh nghĩ ra cái mới, còn người khởi nghiệp đưa nó vào đời sống kinh tế, thuyết phục người mua, gánh rủi ro.
Khi một người khởi nghiệp thành công, họ có lợi nhuận cao trong một thời gian vì chưa ai làm được như họ. Rồi những người khác bắt chước, lợi nhuận bị cạnh tranh ép xuống, và cái mới trở thành bình thường.
Chính vòng lặp đó, theo Schumpeter, là cách nền kinh tế tiến lên: không phải đều đặn, mà theo từng đợt sóng đổi mới.
Huỷ diệt sáng tạo trông ra sao ngoài đời?
Cái máy ảnh số làm những tiệm rửa phim gần như biến mất. Điện thoại thông minh thay cho máy ảnh nhỏ, máy nghe nhạc, bản đồ giấy, đèn pin. Xem phim trực tuyến thay cho tiệm cho thuê đĩa.
Mỗi lần như vậy, người làm trong ngành cũ mất việc, chủ cửa hàng cũ đóng cửa. Nhưng người tiêu dùng được dùng thứ tốt hơn, rẻ hơn, và những nghề mới xuất hiện: sửa điện thoại, làm ứng dụng, giao hàng.
Ở Việt Nam, xe ôm truyền thống và xe ôm qua ứng dụng, chợ truyền thống và bán hàng trên mạng, là những ví dụ đang diễn ra trước mắt. Cái cũ không biến mất ngay, nhưng phải tự đổi mới để tồn tại.
Schumpeter nói rằng nếu muốn hiểu nền kinh tế, phải nhìn nó như một quá trình chuyển động không ngừng, chứ không như một bức ảnh tĩnh.
Vì sao sự huỷ diệt lại cần thiết?
Nghe chữ huỷ diệt thì thấy tiêu cực. Nhưng Schumpeter cho rằng nếu cái cũ không được phép thất bại, cái mới khó có chỗ để lớn. Vốn, lao động, mặt bằng bị giữ ở những nơi kém hiệu quả.
Đó là lý do nhiều nhà kinh tế lo khi những doanh nghiệp yếu kém được giữ sống mãi bằng hỗ trợ: chúng chiếm nguồn lực mà doanh nghiệp mới cần.
Nhưng các nhà kinh tế khác nhắc rằng cái đau của người bị đẩy ra là thật, và xã hội cần cách đỡ họ: bảo hiểm thất nghiệp, đào tạo lại, hỗ trợ chuyển nghề. Nếu không, sự phản đối có thể làm chậm cả quá trình.
Schumpeter bản thân cũng khá bi quan về tương lai: ông lo rằng chính thành công của kinh tế thị trường sẽ tạo ra những tổ chức lớn, quan liêu, làm mất đi tinh thần khởi nghiệp. Dự đoán này tới nay vẫn còn tranh luận.
Bài học cho người làm ăn và người lao động
Với người làm ăn, ý tưởng của Schumpeter là lời nhắc: lợi thế nào cũng tạm thời. Hôm nay mình là cái mới, mai có thể là cái cũ. Doanh nghiệp sống lâu là doanh nghiệp tự huỷ diệt sáng tạo chính mình trước khi người khác làm.
Với người lao động, đó là lời nhắc về việc học suốt đời. Nghề nào cũng có thể bị thay đổi. Người sống sót không phải người giỏi nhất ở việc cũ, mà người học được việc mới nhanh nhất.
Với cả xã hội, đó là câu hỏi cân bằng: làm sao để cái mới được lớn lên, mà người thuộc về cái cũ không bị bỏ lại.
Có lẽ câu hỏi đáng giữ là: thứ gì trong công việc của bạn hôm nay sẽ là cái cũ sau mười năm nữa, và cái mới thay nó có thể là gì?
Câu hỏi thường gặp
Huỷ diệt sáng tạo khác cạnh tranh thông thường thế nào?
Cạnh tranh thông thường là các bên bán cùng một thứ và cạnh tranh về giá. Huỷ diệt sáng tạo là khi một thứ mới làm cả cách làm cũ trở nên lỗi thời. Schumpeter coi loại thứ hai quan trọng hơn nhiều.
Schumpeter có phải là người chống thị trường không?
Không. Ông ca ngợi sức sáng tạo của kinh tế thị trường, nhưng lo rằng nó có thể tự làm suy yếu chính nó về lâu dài. Quan điểm này phức tạp và được hiểu theo nhiều cách.
Vì sao doanh nghiệp lớn khó đổi mới?
Doanh nghiệp lớn thường có nhiều thứ để mất từ việc thay đổi sản phẩm đang bán chạy, và quy trình phức tạp làm quyết định chậm. Doanh nghiệp nhỏ, mới thường dám thử hơn.
Ý tưởng của Schumpeter còn được dùng hôm nay không?
Có. Các lý thuyết tăng trưởng hiện đại về đổi mới chịu ảnh hưởng lớn từ ông, và cụm từ huỷ diệt sáng tạo được dùng rất phổ biến khi bàn về công nghệ và khởi nghiệp.
Người khởi nghiệp và nhà phát minh khác nhau thế nào?
Nhà phát minh tạo ra ý tưởng hay công nghệ mới. Người khởi nghiệp đưa nó vào thị trường, tổ chức sản xuất, bán hàng và chịu rủi ro. Một người có thể làm cả hai, nhưng hai vai trò khác nhau.
