Người nộp thuế theo luật chưa chắc là người gánh thuế thật. Gánh nặng thuế được chia giữa người mua và người bán tuỳ theo bên nào khó né hơn: bên nào ít lựa chọn thay thế, ít phản ứng với giá hơn thì phải chịu phần lớn hơn, bất kể luật ghi ai là người cầm tiền đi nộp.
Chào bạn, đây là Nhà Kinh Tế. Khi một loại thuế mới được bàn, người ta hay hỏi: thuế này đánh vào ai? Câu trả lời trên giấy thường rất rõ. Câu trả lời trong túi tiền thì lại khác, và hôm nay mình đi tìm nó.
Vì sao người nộp chưa chắc là người gánh?
Giả sử nhà nước đánh thêm một khoản thuế vào mỗi tô phở, người bán phải nộp. Trên giấy, chủ quán chịu thuế. Nhưng chủ quán có thể tăng giá tô phở. Nếu tăng đúng bằng thuế mà khách vẫn ăn như cũ, thì khách đã gánh hết.
Nếu tăng giá làm khách bỏ đi nhiều, chủ quán không dám tăng hết, đành chịu một phần, lãi ít đi. Khi đó gánh nặng chia đôi, không nhất thiết đều.
Nhà kinh tế phân biệt người nộp thuế theo luật với người chịu thuế trên thực tế. Hai người này có thể khác nhau hoàn toàn.
Điều thú vị là về nguyên tắc, nếu chuyển nghĩa vụ nộp từ người bán sang người mua, kết quả cuối cùng về ai gánh bao nhiêu có thể gần như không đổi. Thị trường tự chia lại.
Bên nào khó né hơn thì gánh nhiều hơn
Quy luật chung: bên nào ít co giãn hơn, tức là khó thay đổi hành vi khi giá đổi, thì gánh phần lớn hơn.
Với xăng dầu trong ngắn hạn, người mua rất khó bỏ, nên phần lớn thuế xăng chuyển vào giá bán lẻ. Với một món ăn vặt có hàng chục món thay thế, người bán khó chuyển thuế sang khách, phải tự chịu nhiều hơn.
Phía người bán cũng vậy. Nếu người bán dễ chuyển sang bán thứ khác hay bán ở nơi khác, họ sẽ né được thuế, và người mua phải chịu. Nếu người bán bị kẹt, như chủ đất không thể mang đất đi đâu, thì thuế đánh vào đất phần lớn rơi vào chủ đất.
Hiểu điều này giúp đánh giá một chính sách thuế đúng hơn: không phải xem luật ghi ai nộp, mà xem ai khó chạy hơn.
Thuế lên tiền lương ai chịu?
Các khoản đóng góp tính trên tiền lương, như phần doanh nghiệp đóng bảo hiểm cho người lao động, là ví dụ hay. Trên giấy, doanh nghiệp đóng phần của doanh nghiệp, người lao động đóng phần của mình.
Nhưng khi tính chi phí thuê một người, doanh nghiệp cộng tất cả lại. Nếu tổng chi phí phải giữ trong một giới hạn, phần doanh nghiệp đóng có thể làm lương trả trực tiếp thấp hơn mức lẽ ra có thể trả.
Nhiều nghiên cứu ở các nước cho thấy một phần đáng kể của khoản đóng góp phía doanh nghiệp, về dài hạn, được chuyển vào lương thấp hơn. Mức độ chính xác còn tranh luận và khác nhau giữa các nước.
Điều này không có nghĩa là bảo hiểm không đáng đóng. Đó là khoản người lao động nhận lại dưới dạng bảo vệ. Chỉ là nên hiểu ai đang thật sự trả.
Thuế làm mất đi những gì?
Ngoài chuyện ai trả, thuế còn gây ra một mất mát mà không ai nhận: có những giao dịch lẽ ra xảy ra nhưng vì thuế mà không xảy ra.
Giả sử một người sẵn sàng trả cao hơn chi phí làm ra tô phở một chút. Không có thuế, tô phở được bán, cả hai bên vui. Có thuế, giá vượt quá mức người đó chịu trả, họ không ăn nữa. Không ai được gì từ tô phở không được bán đó, kể cả nhà nước.
Nhà kinh tế gọi đó là tổn thất vô ích của thuế. Thuế đánh vào thứ càng co giãn, tổn thất này càng lớn, vì nhiều giao dịch bị huỷ.
Đó là lý do một số nhà kinh tế thích đánh thuế vào những thứ ít co giãn, như đất đai, vì vừa thu được tiền vừa ít làm méo hành vi. Nhưng đánh thuế nặng vào thứ người nghèo không bỏ được lại gây lo ngại về công bằng.
Đọc tin về thuế mới thế nào?
Khi nghe một loại thuế mới, thử hỏi ba câu. Thứ nhất: người mua và người bán món hàng này, ai khó né hơn? Thứ hai: người mua chủ yếu là nhóm thu nhập nào? Thứ ba: có bao nhiêu giao dịch sẽ biến mất vì thuế?
Ba câu đó giúp bạn đoán ai thật sự gánh, và thuế này công bằng hay không, tốt hơn nhiều so với đọc tên người nộp trên văn bản.
Với chủ cửa hàng nhỏ, hiểu điều này giúp quyết định nên chuyển bao nhiêu phần thuế mới vào giá bán. Biết khách mình nhạy giá tới đâu là nửa câu trả lời.
Lần tới khi nghe ai đó nói thuế này người bán chịu, bạn có thể mỉm cười hỏi lại: người bán có thể bỏ đi đâu, còn người mua thì có thể bỏ đi đâu?
Câu hỏi thường gặp
Thuế giá trị gia tăng do ai gánh?
Về thiết kế, nó nhắm vào người tiêu dùng cuối cùng, vì mỗi khâu được khấu trừ phần đã nộp ở khâu trước. Trên thực tế, phần chia giữa người mua và người bán vẫn phụ thuộc độ co giãn của từng mặt hàng.
Doanh nghiệp có thật sự chịu thuế thu nhập doanh nghiệp không?
Gánh nặng cuối cùng rơi vào con người: chủ sở hữu qua lợi nhuận thấp hơn, người lao động qua lương, hoặc khách hàng qua giá. Tỷ lệ chia giữa ba nhóm này là chủ đề các nhà kinh tế vẫn đang tranh luận.
Giảm thuế có làm giá giảm ngay không?
Không chắc. Nếu người bán có sức mạnh thị trường hay cầu ít co giãn, họ có thể giữ giá và hưởng phần giảm thuế. Cạnh tranh càng mạnh, giảm thuế càng dễ đến tay người mua.
Thuế nhập khẩu ai chịu?
Thường phần lớn do người mua trong nước chịu qua giá cao hơn, nhưng nhà xuất khẩu nước ngoài có thể chịu một phần nếu họ phải hạ giá để giữ thị trường. Mức chia phụ thuộc từng mặt hàng.
Vì sao nói thuế đất ít làm méo hành vi?
Vì lượng đất cố định, đánh thuế không làm đất biến mất hay giảm đi. Ý tưởng này được nhà kinh tế Henry George phổ biến từ thế kỷ mười chín, dù việc áp dụng thực tế phức tạp hơn nhiều.
