Nhìn bằng con mắt kinh tế học thuần tuý, tặng tiền thường hiệu quả hơn tặng quà, vì người nhận tự chọn được đúng thứ mình cần, còn món quà người khác chọn có thể không hợp và giá trị với người nhận thấp hơn số tiền đã bỏ ra. Nhưng món quà mang theo những thứ mà tiền khó chở được: sự quan tâm, công sức chọn lựa và một tín hiệu về mối quan hệ giữa hai người.
Chào bạn, đây là Nhà Kinh Tế. Người Việt có cả một nền văn hoá quà cáp: lì xì Tết, phong bì cưới, giỏ quà biếu, quà về quê. Hôm nay mình nhìn tất cả những thứ đó bằng kinh tế học, nhưng không quên rằng có những giá trị không nằm trong bảng tính.
Món quà không hợp mất bao nhiêu giá trị?
Giả sử ai đó tặng bạn một chiếc áo trị giá năm trăm nghìn, nhưng màu không hợp, cỡ hơi rộng. Nếu được chọn, bạn chỉ sẵn lòng trả khoảng hai trăm nghìn cho nó. Về mặt kinh tế, ba trăm nghìn đã biến mất: người tặng mất năm trăm, người nhận chỉ nhận được giá trị hai trăm.
Đầu những năm chín mươi của thế kỷ trước, một nhà kinh tế học người Mỹ đã làm khảo sát với sinh viên về quà Giáng sinh, và ước tính người nhận thường đánh giá món quà thấp hơn giá người tặng đã trả. Ông gọi phần chênh lệch đó là tổn thất vô ích của quà tặng.
Nghiên cứu này gây nhiều tranh luận, và các nghiên cứu khác cho ra kết quả khác nhau, có cái thấy người nhận còn đánh giá quà cao hơn giá vì giá trị tình cảm.
Nhưng cái lõi dễ hiểu: người tặng không biết rõ sở thích của người nhận bằng chính người nhận.
Vì sao người Việt hay tặng tiền?
Lì xì Tết, phong bì đám cưới, tiền mừng tân gia là những cách tặng tiền rất phổ biến. Nhìn bằng kinh tế học, đó là cách tặng không có tổn thất vô ích: người nhận dùng cho việc mình cần nhất.
Phong bì cưới còn có thêm một chức năng kinh tế thú vị: nó giống một quỹ tương trợ xoay vòng trong cộng đồng. Hôm nay bạn mừng đám cưới nhà người ta, mai kia người ta mừng lại nhà bạn. Nó giúp những gia đình trẻ có một khoản lúc cần nhiều tiền.
Phong bì đi kèm những quy tắc ngầm: mừng bao nhiêu tuỳ quan hệ, tuỳ người đó từng mừng mình bao nhiêu. Nhà kinh tế sẽ nói đây là một hệ thống trao đổi có đi có lại, được giữ bằng chuẩn mực xã hội chứ không bằng hợp đồng.
Lì xì cho trẻ con thì lại mang ý nghĩa may mắn đầu năm nhiều hơn giá trị tiền, nên tờ tiền mới, đẹp quan trọng hơn mệnh giá lớn.
Món quà là một tín hiệu
Nếu tiền hiệu quả hơn, sao người ta vẫn tốn công đi chọn quà? Kinh tế học có câu trả lời qua khái niệm tín hiệu.
Một món quà được chọn kỹ cho thấy người tặng đã bỏ thời gian để hiểu mình, đã nghĩ về mình. Tiền thì ai cũng đưa được, nhưng hiểu người khác thì không phải ai cũng làm được. Chính cái tốn công đó làm tín hiệu đáng tin.
Trong những mối quan hệ thân thiết như người yêu, vợ chồng, bạn bè lâu năm, tặng tiền có khi bị coi là thiếu tình cảm, như thể mình đang thanh toán một khoản. Món quà dở mà có tâm vẫn quý hơn.
Còn trong những mối quan hệ xa hơn hay mang tính nghi lễ, tiền lại hợp lý và được chấp nhận. Đó là lý do mình mừng cưới đồng nghiệp bằng phong bì nhưng tặng mẹ một chiếc khăn len tự chọn.
Thẻ quà tặng và những giải pháp ở giữa
Thẻ quà tặng của một cửa hàng là cách ở giữa: người tặng thể hiện mình đã chọn một loại hàng phù hợp, người nhận được tự chọn món cụ thể.
Nhưng thẻ quà tặng có rủi ro riêng: hết hạn mà chưa dùng, cửa hàng đóng cửa, hay người nhận không thích cửa hàng đó. Một phần giá trị thẻ có thể mất đi.
Một cách khác là hỏi thẳng người nhận muốn gì, hay lập danh sách quà như nhiều cặp đôi làm khi cưới. Cách này giảm tổn thất, dù mất đi chút bất ngờ.
Kinh tế học không có đáp án tuyệt đối ở đây, vì món quà là nơi giao nhau giữa trao đổi và tình cảm, hai thứ đo bằng hai thước khác nhau.
Tặng sao cho trọn cả hai thước đo?
Với người thân thiết, đầu tư thời gian để hiểu người nhận thường đáng hơn đầu tư nhiều tiền. Một món nhỏ nhưng đúng ý nói được nhiều hơn món đắt mà vô tình.
Với dịp nghi lễ hay quan hệ xã giao, tiền và quà thông dụng là lựa chọn hợp lý và ít rủi ro.
Với người nhận đang khó khăn, tiền thường giúp được nhiều nhất, vì họ biết rõ nhất mình đang thiếu gì. Các nhà kinh tế nghiên cứu viện trợ cũng tranh luận nhiều về chuyện cho tiền mặt hay cho hiện vật, và nhiều nghiên cứu gần đây nghiêng về phía tiền mặt.
Có lẽ câu hỏi hay nhất trước mỗi món quà là: mình đang muốn trao cho người ấy một thứ họ cần, hay một lời nhắn rằng mình hiểu họ, hay cả hai?
Câu hỏi thường gặp
Tổn thất vô ích của quà tặng là gì?
Là phần chênh lệch giữa số tiền người tặng bỏ ra và giá trị mà người nhận thật sự đánh giá món quà. Khái niệm này được một số nhà kinh tế nêu ra và vẫn còn tranh luận về độ lớn.
Tặng tiền mặt có bất lịch sự không?
Tuỳ văn hoá và mối quan hệ. Ở Việt Nam, tặng tiền trong đám cưới, Tết, tân gia là bình thường. Với người rất thân, một món quà chọn kỹ thường được trân trọng hơn.
Vì sao phong bì cưới giống quỹ tương trợ?
Vì nó vận hành như một vòng trao đổi trong cộng đồng: mỗi gia đình góp cho đám của người khác và nhận lại vào lúc mình tổ chức. Nó giúp san sẻ chi phí lớn giữa nhiều người.
Cho tiền hay cho hiện vật khi làm từ thiện?
Nhiều nghiên cứu cho thấy tiền mặt thường giúp người nhận linh hoạt và hiệu quả hơn, nhưng trong thiên tai khi chợ bị gián đoạn, hiện vật như nước, thực phẩm lại cần hơn. Nên hỏi tổ chức đang hỗ trợ tại chỗ.
Làm sao chọn quà mà không lãng phí?
Để ý những thứ người nhận từng nhắc tới, chọn thứ họ dùng được thường xuyên, hoặc hỏi người thân của họ. Kèm hoá đơn đổi trả cũng là cách giảm rủi ro mà vẫn giữ được tấm lòng.
