Tỷ giá là giá của một đồng tiền tính bằng một đồng tiền khác, ví dụ cần bao nhiêu đồng Việt Nam để đổi lấy một đô la Mỹ. Khi đồng nội tệ yếu đi so với đô la, những thứ có gốc nhập khẩu như xăng dầu, thuốc men, điện thoại, học phí du học, chuyến du lịch nước ngoài đắt lên, còn người bán hàng ra nước ngoài và gia đình nhận kiều hối thì được nhiều tiền hơn khi quy đổi.
Chào bạn, đây là Nhà Kinh Tế. Nhiều người nghĩ tỷ giá chỉ là chuyện của dân buôn ngoại tệ. Thật ra nó chạm tới bữa cơm nhà mình qua nhiều đường hơn bạn tưởng. Hôm nay mình lần theo từng đường một.
Tỷ giá được quyết định bởi điều gì?
Về bản chất, tỷ giá là một cái giá, nên nó chịu cung và cầu. Ai cần đô la thì phải bán đồng để mua: doanh nghiệp nhập khẩu, gia đình gửi tiền cho con du học, người đi du lịch, người trả nợ nước ngoài.
Ai có đô la thì bán ra để lấy đồng: doanh nghiệp xuất khẩu, khách du lịch quốc tế, người nhận kiều hối, nhà đầu tư nước ngoài mang tiền vào.
Khi cầu đô la mạnh hơn cung, giá đô la tính bằng đồng tăng, tức đồng Việt Nam yếu đi. Khi cung đô la dồi dào, điều ngược lại xảy ra.
Phía sau cung cầu là những yếu tố lớn hơn: chênh lệch lãi suất giữa các nước, chênh lệch lạm phát, cán cân thương mại, niềm tin vào nền kinh tế, và chính sách của ngân hàng trung ương.
Ngân hàng trung ương can thiệp tỷ giá thế nào?
Mỗi nước chọn một cách quản lý tỷ giá. Có nước để tỷ giá trôi gần như hoàn toàn theo thị trường. Có nước neo cố định vào một đồng tiền khác. Nhiều nước ở giữa, cho tỷ giá dao động trong một biên độ quanh một mức tham chiếu.
Việt Nam áp dụng cơ chế tỷ giá có quản lý: ngân hàng trung ương công bố tỷ giá trung tâm và các ngân hàng thương mại được giao dịch trong một biên độ quanh đó. Biên độ cụ thể được điều chỉnh theo từng thời kỳ.
Khi đồng nội tệ chịu áp lực mất giá mạnh, ngân hàng trung ương có thể bán ngoại tệ từ dự trữ để tăng cung, hoặc tăng lãi suất để đồng nội tệ hấp dẫn hơn. Mỗi công cụ đều có giới hạn và cái giá riêng.
Dự trữ ngoại hối giống như quỹ phòng thân của cả nước. Dùng nó để giữ tỷ giá thì được, nhưng không thể dùng mãi.
Tỷ giá chạm tới bữa cơm nhà bạn qua những đường nào?
Đường rõ nhất là hàng nhập khẩu. Xăng dầu, nhiều loại thuốc, linh kiện điện tử, sữa bột, phân bón có phần lớn gốc nhập khẩu. Đô la lên thì chi phí nhập lên, và sớm hay muộn giá bán lẻ cũng nhích theo.
Đường thứ hai là giá đầu vào của sản xuất trong nước. Một xưởng may xuất khẩu dùng vải nhập, một trại gà dùng thức ăn chăn nuôi có ngô nhập. Đô la lên làm chi phí của họ lên, dù sản phẩm bán trong nước.
Đường thứ ba là các khoản chi bằng ngoại tệ trực tiếp: học phí cho con du học, chuyến du lịch, mua hàng trên mạng từ nước ngoài.
Đường thứ tư là nợ. Doanh nghiệp vay bằng đô la sẽ thấy khoản nợ quy ra đồng nặng thêm khi đô la lên, có khi phải tăng giá bán hoặc cắt chi phí, kể cả cắt người.
Ai được lợi khi đô la lên?
Doanh nghiệp xuất khẩu bán hàng thu đô la, quy ra đồng được nhiều hơn. Nông dân trồng cà phê, hồ tiêu, nuôi tôm bán cho thương lái xuất khẩu có thể được hưởng một phần.
Gia đình nhận kiều hối từ người thân ở nước ngoài thấy cùng một khoản gửi về đổi được nhiều đồng hơn.
Ngành du lịch đón khách quốc tế cũng có lợi, vì với du khách, Việt Nam trở nên rẻ hơn.
Như vậy tỷ giá không có hướng nào tốt cho tất cả. Đồng nội tệ mạnh có lợi cho người tiêu dùng và người nhập khẩu, đồng nội tệ yếu có lợi cho người xuất khẩu. Chính sách tỷ giá luôn là chuyện cân đo giữa các nhóm.
Nên phản ứng thế nào khi tỷ giá biến động?
Với gia đình có khoản chi lớn bằng ngoại tệ trong tương lai như học phí, cách nghĩ thận trọng là không đặt cược vào một chiều. Một số người chia nhỏ việc đổi tiền theo thời gian để không bị dồn vào một thời điểm xấu.
Với hộ kinh doanh nhập hàng, hãy tính trước phần rủi ro tỷ giá vào giá bán, và đọc kỹ hợp đồng xem giá nhập tính bằng đồng nào, chốt vào lúc nào.
Với người không có giao dịch ngoại tệ, đừng vội đổi tiền sang đô la chỉ vì nghe tin đồn. Mua bán ngoại tệ phải ở nơi được phép, và đoán tỷ giá ngắn hạn là việc rất khó ngay cả với người làm nghề.
Mình không dự báo tỷ giá. Nhưng hiểu nó vận hành ra sao giúp bạn thấy vì sao một quyết định ở ngân hàng trung ương nước khác có thể làm giá hộp sữa của con bạn nhích lên vài tháng sau.
Câu hỏi thường gặp
Tỷ giá mua vào và bán ra khác nhau vì sao?
Ngân hàng mua ngoại tệ của bạn ở giá thấp hơn và bán cho bạn ở giá cao hơn. Phần chênh lệch là phí dịch vụ và phần bù rủi ro cho ngân hàng. Chênh lệch này thường hẹp hơn với ngoại tệ phổ biến.
Tỷ giá chợ đen là gì?
Là tỷ giá ở những nơi mua bán ngoại tệ không được phép. Giao dịch ở đó có rủi ro pháp lý, rủi ro tiền giả và bị lừa. Nên mua bán ngoại tệ ở ngân hàng hay đại lý được cấp phép.
Đồng tiền mạnh có nghĩa là nền kinh tế mạnh không?
Không hẳn. Một đồng tiền mạnh lên có thể do lãi suất cao hút vốn, không nhất thiết do kinh tế khoẻ. Một số nước còn chủ động giữ đồng tiền yếu để hỗ trợ xuất khẩu.
Vì sao lãi suất ở Mỹ thay đổi lại ảnh hưởng tỷ giá ở Việt Nam?
Vì đô la là đồng tiền dùng nhiều nhất trong thương mại và tài chính quốc tế. Khi lãi suất đô la tăng, tiền có xu hướng chảy về tài sản bằng đô la, làm nhiều đồng tiền khác chịu áp lực.
Người đi du lịch nên đổi tiền khi nào?
Không ai biết chắc thời điểm tốt nhất. Cách đơn giản là đổi ở nơi được phép, so phí, tránh đổi quá nhiều tiền mặt, và cân nhắc dùng thẻ quốc tế nhưng nhớ hỏi trước phí chuyển đổi ngoại tệ.
