Xuất siêu là khi một nước bán hàng hoá ra nước ngoài nhiều hơn mua vào, nhập siêu là ngược lại, nhưng không cái nào tự nó là thắng hay là thua. Nhập siêu để mua máy móc, nguyên liệu làm ra hàng hoá có thể là dấu hiệu tốt, còn xuất siêu vì người dân trong nước chi tiêu yếu chưa chắc đã đáng mừng. Về bản chất, cán cân thương mại phản ánh chênh lệch giữa tiết kiệm và đầu tư của cả nền kinh tế.
Chào bạn, đây là Nhà Kinh Tế. Mỗi khi bản tin đọc con số xuất siêu, giọng thường vui, còn nhập siêu thì giọng lo. Hôm nay mình hỏi lại phản xạ đó, bằng một ý tưởng mà kinh tế học đã tranh luận từ hơn hai trăm năm trước. Mình không bàn chính sách thương mại của nước nào.
Ý tưởng cũ: tích vàng là giàu
Từ thế kỷ mười sáu tới thế kỷ mười tám, nhiều nhà nước châu Âu theo một học thuyết mà về sau được gọi là chủ nghĩa trọng thương. Họ tin rằng một nước giàu là nước tích được nhiều vàng bạc, và cách để tích vàng là bán ra nhiều hơn mua vào.
Theo cách nghĩ đó, thương mại là một trò chơi thắng thua: nước này xuất siêu thì nước kia phải nhập siêu, vàng chảy từ nước thua sang nước thắng.
Adam Smith, năm một nghìn bảy trăm bảy mươi sáu, trong cuốn sách về của cải của các quốc gia, đã phản bác mạnh mẽ ý tưởng này. Ông cho rằng của cải thật là hàng hoá và năng lực sản xuất, không phải vàng, và thương mại có lợi cho cả hai bên.
Thế nhưng phản xạ coi xuất siêu là thắng vẫn sống dai tới hôm nay, trên bản tin lẫn trong suy nghĩ của nhiều người.
Vì sao thương mại có lợi cho cả hai bên?
Hãy nghĩ về chính bạn. Bạn nhập siêu với tiệm tạp hoá đầu ngõ: năm nào bạn cũng mua của họ nhiều hơn họ mua của bạn. Nhưng bạn không coi mình là kẻ thua. Bạn bán sức lao động cho công ty, và dùng tiền đó mua hàng ở tiệm.
Một nước cũng vậy. Không cần cân bằng thương mại với từng nước đối tác. Có thể nhập siêu với nước này, xuất siêu với nước kia, tổng thể vẫn ổn.
Mỗi giao dịch tự nguyện xảy ra vì cả người mua lẫn người bán đều thấy mình được lợi. Nhập khẩu cho người tiêu dùng hàng rẻ hơn, nhiều lựa chọn hơn, và cho doanh nghiệp máy móc, nguyên liệu để sản xuất.
Tất nhiên, thương mại cũng có người thiệt: những ngành trong nước cạnh tranh trực tiếp với hàng nhập. Lợi ích tổng thể và thiệt hại cục bộ cùng tồn tại, và chính sách phải tính tới cả hai.
Nhập gì và xuất gì quan trọng hơn con số tổng
Một nước đang công nghiệp hoá thường nhập rất nhiều máy móc, thiết bị, nguyên liệu. Nhập siêu trong giai đoạn đó có thể là dấu hiệu đang đầu tư cho năng lực sản xuất tương lai.
Ngược lại, nhập siêu vì tiêu dùng hàng xa xỉ tăng vọt nhờ vay mượn thì đáng lo hơn, vì nó không tạo ra khả năng trả nợ về sau.
Với xuất khẩu cũng vậy. Xuất khẩu nhiều nhưng phần lớn giá trị là nguyên liệu nhập vào rồi lắp ráp xuất đi thì phần giá trị ở lại trong nước không lớn như con số xuất khẩu gợi ý.
Vì vậy khi đọc tin, câu hỏi hữu ích là: nhập khẩu đang tăng ở nhóm hàng nào, và phần giá trị gia tăng trong nước của xuất khẩu là bao nhiêu.
Cán cân thương mại và chuyện tiết kiệm, đầu tư
Kinh tế học vĩ mô có một đẳng thức rất đơn giản mà sâu sắc: phần chênh lệch giữa tiết kiệm và đầu tư của cả nền kinh tế bằng đúng phần chênh lệch giữa xuất khẩu và nhập khẩu, khi tính rộng cả dịch vụ và thu nhập.
Nghĩa là một nước tiết kiệm nhiều hơn mức đầu tư trong nước sẽ có thặng dư với bên ngoài, đem phần tiết kiệm dư ra cho nước khác vay. Một nước đầu tư nhiều hơn mức tiết kiệm sẽ thâm hụt, vay phần thiếu từ nước ngoài.
Nhìn như vậy, thâm hụt không tự nó xấu. Một nước nghèo vay để xây nhà máy, đường sá, giống như một doanh nghiệp vay để mở rộng. Nó chỉ đáng lo khi khoản vay dùng không hiệu quả, hoặc tích tụ quá lớn so với khả năng trả.
Đây cũng là lý do thuế nhập khẩu thường không làm cán cân thương mại cải thiện bền vững nếu chênh lệch giữa tiết kiệm và đầu tư không đổi.
Đọc tin xuất nhập khẩu thế nào cho đúng?
Khi nghe tin xuất siêu, hãy hỏi thêm: xuất khẩu tăng hay nhập khẩu giảm? Nếu xuất siêu vì nhập khẩu máy móc, nguyên liệu giảm mạnh, đó có thể là dấu hiệu sản xuất đang chậm lại, không đáng mừng lắm.
Khi nghe tin nhập siêu, hãy hỏi: nhập gì, và tiền ở đâu ra để trả? Nhập máy móc bằng vốn đầu tư dài hạn khác hẳn nhập hàng tiêu dùng bằng vay ngắn hạn.
Hãy nhìn cán cân vãng lai, gồm cả dịch vụ, kiều hối và thu nhập đầu tư, chứ không chỉ hàng hoá. Với Việt Nam, kiều hối và du lịch là những khoản đáng kể.
Và có lẽ câu hỏi đáng mang theo là: nếu thương mại là trò chơi thắng thua, thì vì sao cả hai bên vẫn cứ muốn buôn bán với nhau?
Câu hỏi thường gặp
Cán cân thương mại khác cán cân vãng lai thế nào?
Cán cân thương mại thường chỉ hàng hoá, có khi gồm cả dịch vụ. Cán cân vãng lai rộng hơn, gồm thêm thu nhập từ đầu tư, tiền lương và các khoản chuyển giao như kiều hối.
Xuất siêu kéo dài có hại gì không?
Có thể làm căng thẳng thương mại với đối tác, và đôi khi phản ánh tiêu dùng trong nước yếu. Nhưng nó cũng có thể đến từ năng lực sản xuất mạnh. Cần nhìn nguyên nhân.
Nhập siêu có làm đồng tiền mất giá không?
Nhập siêu làm tăng cầu ngoại tệ, có thể gây áp lực lên tỷ giá. Nhưng nếu được bù bằng vốn đầu tư nước ngoài hay kiều hối chảy vào, áp lực có thể nhỏ.
Thuế nhập khẩu có giúp giảm nhập siêu không?
Có thể giảm nhập một số mặt hàng, nhưng về tổng thể, nhiều nhà kinh tế cho rằng cán cân phụ thuộc vào tiết kiệm và đầu tư hơn là thuế. Thuế cũng có thể làm giá trong nước tăng và đối tác trả đũa.
Chủ nghĩa trọng thương là gì?
Là học thuyết thịnh hành ở châu Âu từ khoảng thế kỷ mười sáu tới mười tám, coi tích luỹ vàng bạc qua xuất siêu là con đường làm giàu cho quốc gia. Nó bị kinh tế học cổ điển phản bác.
