Nhà nước thu thuế trước hết để trả cho những thứ cả xã hội cần mà khó mua bán từng phần, như đường sá, đê điều, an ninh, quốc phòng, trường học, bệnh viện công, và để chia lại một phần thu nhập qua trợ cấp, lương hưu, hỗ trợ người khó khăn. Ngoài ra, thuế còn là công cụ để ổn định nền kinh tế và khuyến khích hay hạn chế một số hành vi.
Chào bạn, đây là Nhà Kinh Tế. Ít ai thích nộp thuế, và câu hỏi tiền của mình đi đâu là câu hỏi chính đáng. Hôm nay mình không bàn mức thuế cụ thể hay cách khai thuế, mà nhìn vào cơ chế: vì sao cần thuế, và tiền thuế đi qua những đường nào.
Vì sao không thể để chợ tự lo mọi thứ?
Có những thứ chợ làm rất tốt: bán rau, bán áo, sửa xe. Người cần thì trả tiền, người không trả thì không có. Nhưng có những thứ không vận hành như vậy được.
Một con đê chống lũ bảo vệ cả làng. Không thể chỉ bảo vệ nhà nào đã góp tiền. Nếu để tự nguyện, ai cũng có lý do chờ người khác trả. Nhà kinh tế gọi đó là vấn đề người đi nhờ, và thuế là cách bắt buộc mọi người cùng góp.
Có những thứ có lợi cho cả xã hội nhiều hơn cho riêng người dùng, như tiêm chủng hay giáo dục phổ thông. Nếu chỉ dựa vào túi tiền từng nhà, xã hội sẽ có ít hơn mức nên có.
Và có những rủi ro mà một gia đình không tự gánh nổi: tuổi già không thu nhập, bệnh nặng, thiên tai. Gom rủi ro qua ngân sách là một cách cả xã hội cùng gánh.
Tiền ngân sách thường đi vào những nhóm nào?
Ở hầu hết các nước, chi ngân sách chia thành vài nhóm lớn. Nhóm chi thường xuyên trả lương cho giáo viên, bác sĩ công, công chức, chi cho hoạt động của các cơ quan, các chương trình an sinh.
Nhóm chi đầu tư phát triển xây đường, cầu, cảng, đê, trường, bệnh viện, những thứ dùng nhiều năm.
Nhóm trả nợ: tiền lãi và gốc các khoản nhà nước đã vay trước đó. Nhóm dự phòng cho thiên tai, dịch bệnh và những việc bất ngờ.
Tỷ trọng mỗi nhóm khác nhau theo nước và theo năm. Ở Việt Nam, dự toán và quyết toán ngân sách được công khai theo quy định, bạn có thể tìm đọc ở trang thông tin chính thức của cơ quan tài chính.
Thuế còn làm những việc gì khác?
Thuế là công cụ chia lại thu nhập. Thuế thu nhập luỹ tiến thu tỷ lệ cao hơn từ người thu nhập cao, rồi ngân sách chi cho các chương trình hỗ trợ người thu nhập thấp. Mức độ chia lại bao nhiêu là chuyện mỗi xã hội tự chọn.
Thuế là công cụ ổn định kinh tế. Khi kinh tế suy giảm, nhà nước có thể giảm thuế hay tăng chi để kích thích. Khi kinh tế quá nóng, làm ngược lại. Nhà kinh tế gọi đó là chính sách tài khoá.
Thuế còn tự động làm đệm: khi kinh tế xấu, thu nhập giảm nên thuế thu nhập tự giảm, còn chi trợ cấp thất nghiệp tự tăng. Không cần ai quyết định, ngân sách vẫn đỡ một phần cú sốc.
Cuối cùng, thuế thay đổi hành vi: thuế cao lên thuốc lá, rượu bia, hàng gây ô nhiễm để giảm tiêu dùng chúng.
Ai quyết định thu bao nhiêu và chi vào đâu?
Ở Việt Nam, Quốc hội quyết định dự toán ngân sách nhà nước hằng năm và phê chuẩn quyết toán. Chính phủ lập dự toán và tổ chức thực hiện. Hội đồng nhân dân các cấp quyết định ngân sách địa phương.
Quy trình này có nghĩa là thuế và chi tiêu không phải do một người tự đặt ra, mà phải qua cơ quan đại diện và được ghi thành luật, nghị quyết.
Kiểm toán nhà nước kiểm tra việc sử dụng ngân sách, và báo chí, người dân có thể theo dõi qua các báo cáo công khai.
Mình chỉ mô tả cơ chế chung. Nếu bạn muốn biết chi tiết một khoản chi ở địa phương mình, kênh đúng là hỏi hội đồng nhân dân, uỷ ban nhân dân, hoặc đọc báo cáo công khai ngân sách.
Người dân nên nhìn thuế thế nào?
Một cách nhìn hữu ích là coi thuế như giá của những thứ mình dùng chung. Con đường mình đi, trường con mình học, đèn tín hiệu ở ngã tư đều có phần tiền thuế trong đó.
Cách nhìn đó không có nghĩa là mọi khoản chi đều hợp lý. Ngược lại, chính vì là tiền của mọi người, câu hỏi chi có đúng, có hiệu quả không là câu hỏi mà người nộp thuế có quyền đặt ra.
Nhà kinh tế thường đánh giá một hệ thống thuế qua vài tiêu chí: công bằng, ít làm méo hành vi kinh tế, đơn giản dễ tuân thủ, và đủ nuôi những thứ xã hội cần.
Có lẽ câu hỏi hay nhất để mang về là: trong những thứ bạn dùng mỗi ngày, có bao nhiêu thứ không ai bán cho bạn được, mà vẫn phải có người trả tiền?
Câu hỏi thường gặp
Thuế trực thu và gián thu khác nhau thế nào?
Thuế trực thu đánh thẳng vào thu nhập hay tài sản của người nộp, như thuế thu nhập cá nhân. Thuế gián thu nằm trong giá hàng hoá dịch vụ, người mua trả qua giá, như thuế giá trị gia tăng.
Người không đi làm có đóng thuế không?
Có, qua thuế gián thu. Mỗi lần mua hàng có thuế giá trị gia tăng hay thuế tiêu thụ đặc biệt, người mua đã gánh một phần thuế trong giá, dù không trực tiếp khai thuế.
Bội chi ngân sách là gì?
Là khi chi ngân sách lớn hơn thu trong một năm. Phần thiếu thường được bù bằng vay nợ. Bội chi vừa phải để đầu tư có thể hợp lý, nhưng kéo dài và lớn sẽ làm nợ công tăng.
Tiền thuế địa phương thu có ở lại địa phương không?
Một phần ở lại theo tỷ lệ phân chia giữa trung ương và địa phương, một phần nộp về trung ương rồi phân bổ lại. Tỷ lệ cụ thể do pháp luật về ngân sách quy định và có thể thay đổi.
Làm sao biết ngân sách địa phương chi gì?
Các cấp ngân sách phải công khai dự toán và quyết toán theo quy định. Bạn có thể xem trên trang thông tin của uỷ ban nhân dân hoặc hỏi trực tiếp tại cơ quan tài chính địa phương.
