Thuế luỹ tiến là loại thuế mà phần thu nhập càng cao thì chịu thuế suất càng cao. Điểm hay bị hiểu lầm là thuế suất cao hơn chỉ áp cho phần thu nhập nằm trong bậc mới, chứ không áp lại cho toàn bộ thu nhập, nên được tăng lương mà nhảy lên bậc thuế cao hơn không bao giờ làm số tiền bạn mang về ít đi.
Chào bạn, đây là Nhà Kinh Tế. Có lẽ bạn từng nghe ai đó nói: đừng tăng lương cho mình, lên bậc thuế là thiệt. Câu đó sai, và hôm nay mình giải thích vì sao bằng một hình ảnh rất đơn giản. Mình không nêu biểu thuế cụ thể, vì nó có thể được điều chỉnh, và cách tính chi tiết nên hỏi cơ quan thuế.
Hình dung thu nhập như những cái xô xếp chồng
Hãy tưởng tượng thu nhập chịu thuế của bạn được rót vào một dãy xô xếp chồng lên nhau. Xô đầu tiên chịu thuế suất thấp nhất. Rót đầy xô đầu, phần còn lại tràn sang xô thứ hai, chịu thuế suất cao hơn. Đầy xô thứ hai thì tràn sang xô thứ ba, và cứ thế.
Mỗi xô chỉ tính thuế trên phần nước nằm trong nó. Khi bạn được tăng lương, phần tăng thêm rơi vào xô trên cùng. Các xô bên dưới vẫn tính theo thuế suất cũ.
Đó là ý nghĩa của chữ luỹ tiến từng phần. Ở Việt Nam, thuế thu nhập cá nhân từ tiền lương tiền công được tính theo biểu luỹ tiến từng phần như vậy.
Với hình ảnh này, rõ ràng tăng lương không thể làm thu nhập sau thuế giảm. Bạn chỉ phải trả thuế suất cao hơn cho phần thêm vào, và phần đó vẫn còn lại một phần cho bạn.
Thuế suất biên và thuế suất bình quân
Nhà kinh tế phân biệt hai con số. Thuế suất biên là thuế suất áp cho đồng thu nhập tiếp theo, tức là thuế suất của cái xô trên cùng bạn đang rót vào.
Thuế suất bình quân là tổng số thuế bạn nộp chia cho tổng thu nhập. Vì các xô dưới chịu thuế suất thấp, thuế suất bình quân luôn thấp hơn thuế suất biên khi bạn đã lên các bậc trên.
Khi quyết định có nhận thêm việc, làm thêm giờ hay không, con số đáng nhìn là thuế suất biên: thêm một triệu thì giữ lại được bao nhiêu. Khi muốn biết tổng gánh thuế, nhìn thuế suất bình quân.
Nhầm hai con số này là nguồn gốc của rất nhiều lo lắng không cần thiết khi được tăng lương.
Vì sao nhiều nước chọn thuế luỹ tiến?
Lý do thường được nêu là công bằng theo khả năng chi trả. Một triệu đồng với người thu nhập thấp có thể là tiền chợ cả tuần, với người thu nhập cao chỉ là một bữa ăn. Nhà kinh tế gọi đó là lợi ích cận biên giảm dần của tiền.
Từ lý lẽ đó, nhiều người cho rằng người có thu nhập cao nên đóng góp tỷ lệ lớn hơn. Thuế luỹ tiến cũng là một công cụ giảm chênh lệch thu nhập.
Nhưng các nhà kinh tế cũng bàn về cái giá. Thuế suất biên quá cao có thể làm người ta ít muốn làm thêm, đầu tư thêm, hoặc tìm cách khai thấp thu nhập, chuyển thu nhập sang dạng khác.
Mức luỹ tiến bao nhiêu là vừa không có đáp án duy nhất, đó là lựa chọn của mỗi xã hội giữa công bằng và động lực.
Thuế luỹ thoái thì sao?
Ngược với luỹ tiến là luỹ thoái: người thu nhập thấp trả tỷ lệ thuế trên thu nhập cao hơn người thu nhập cao. Hiếm có ai thiết kế thuế luỹ thoái một cách cố ý, nhưng nhiều loại thuế có tác dụng như vậy.
Thuế đánh vào hàng tiêu dùng là ví dụ. Người thu nhập thấp tiêu gần hết thu nhập, nên phần thuế trong giá hàng chiếm tỷ lệ lớn trong thu nhập của họ. Người giàu tiết kiệm nhiều, nên tỷ lệ đó nhỏ hơn.
Thuế cố định một mức cho mọi người, như một khoản phí bằng nhau cho mỗi người, cũng luỹ thoái.
Vì vậy để đánh giá cả hệ thống thuế có công bằng không, phải nhìn tổng tất cả các loại thuế mà một gia đình chịu, không chỉ nhìn thuế thu nhập.
Hiểu đúng để không sợ tăng lương
Nếu được đề nghị tăng lương mà lo nhảy bậc thuế, hãy nhớ hình ảnh những chiếc xô. Phần tăng thêm sau thuế luôn là số dương.
Ở Việt Nam, thuế thu nhập cá nhân từ tiền lương còn có các khoản giảm trừ như giảm trừ gia cảnh cho bản thân và người phụ thuộc trước khi tính thuế. Mức giảm trừ và biểu thuế do pháp luật quy định và có thể điều chỉnh, nên hãy tra thông tin hiện hành hoặc hỏi phòng kế toán, cơ quan thuế.
Có những trường hợp hiếm gặp hơn mà thu nhập tăng làm mất một khoản trợ cấp hay ưu đãi gắn với ngưỡng thu nhập. Đó không phải do bậc thuế, mà do ngưỡng của chương trình đó, và cũng nên tính riêng.
Biết cách thuế được tính giúp bạn quyết định về công việc dựa trên sự thật chứ không dựa trên tin đồn. Và lần tới ai nói lên bậc thuế là thiệt, bạn có thể vẽ cho họ mấy cái xô.
Câu hỏi thường gặp
Thuế thu nhập cá nhân ở Việt Nam có phải luỹ tiến không?
Thu nhập từ tiền lương tiền công của cá nhân cư trú được tính theo biểu thuế luỹ tiến từng phần. Một số loại thu nhập khác áp thuế suất toàn phần. Chi tiết nên tra văn bản hiện hành.
Giảm trừ gia cảnh là gì?
Là khoản được trừ khỏi thu nhập trước khi tính thuế, cho bản thân người nộp thuế và người phụ thuộc đã đăng ký. Mức giảm trừ do pháp luật quy định và được điều chỉnh theo thời kỳ.
Thuế suất phẳng là gì?
Là một thuế suất duy nhất cho mọi mức thu nhập. Người ủng hộ cho rằng nó đơn giản, ít méo hành vi. Người phản đối cho rằng nó kém công bằng hơn. Có thể kết hợp với một mức miễn thuế để vẫn có tính luỹ tiến nhẹ.
Làm thêm nghề phụ có bị tính thuế cao hơn không?
Tuỳ cách thu nhập đó được khai và loại thu nhập. Nếu gộp vào thu nhập từ tiền lương, phần thêm có thể rơi vào bậc cao hơn. Nên hỏi kế toán hoặc cơ quan thuế để biết cách khai đúng.
Vì sao thuế suất biên cao lại bị lo ngại?
Vì nó quyết định phần giữ lại khi làm thêm. Nếu phần giữ lại quá ít, một số người có thể giảm làm thêm hay tìm cách tránh thuế. Mức độ phản ứng thực tế vẫn là chủ đề tranh luận.
