Mười sạp rau trong một chợ bán giá gần bằng nhau vì rau của họ gần giống nhau, người mua đi vài bước là so được giá và đổi sạp được ngay, nên ai bán cao hơn sẽ mất khách, còn ai bán thấp hơn hẳn thì lỗ vì giá đã sát chi phí. Khi chỉ còn một người bán, sức ép đó biến mất, người bán có thể đặt giá cao hơn và bán ít hơn, và đó là lý do kinh tế học lo về độc quyền.
Chào bạn, đây là Nhà Kinh Tế. Cái chợ gần nhà là phòng thí nghiệm kinh tế học tốt nhất mà mình biết. Hôm nay mình đứng giữa dãy sạp rau để nói về cạnh tranh, rồi đi ra cái thế giới ngược lại, nơi chỉ có một người bán.
Điều gì làm giá các sạp tự kéo về gần nhau?
Bó rau muống ở sạp đầu và sạp cuối gần như giống nhau. Người mua biết giá, chỉ cần hỏi hai sạp là biết ngay chỗ nào đắt. Không ai trung thành với một sạp rau tới mức chịu mua đắt hơn nhiều.
Nếu một chị bán cao hơn, khách sẽ đi tiếp. Nếu một anh bán thấp hơn nhiều, anh sẽ đắt hàng nhưng lời không đủ trả tiền rau gốc và tiền sạp. Thế là giá cả dãy tự kéo về một mức gần giống nhau, sát với chi phí cộng thêm một khoản công vừa đủ sống.
Nhà kinh tế gọi trạng thái lý tưởng này là cạnh tranh hoàn hảo: nhiều người bán, hàng giống nhau, người mua biết rõ giá, ai muốn vào bán cũng vào được.
Đời thật không bao giờ hoàn hảo như vậy. Nhưng dãy sạp rau là thứ gần nhất với nó mà bạn có thể gặp mỗi sáng.
Vì sao cạnh tranh có lợi cho người mua?
Cạnh tranh ép giá về gần chi phí. Người bán không thể ăn lời cao lâu dài, vì lời cao sẽ kéo người khác vào bán, và giá lại bị ép xuống.
Cạnh tranh còn ép người bán phải làm tốt hơn: rau tươi hơn, bó đầy đặn hơn, cân đúng, thái độ dễ chịu. Sạp nào làm ẩu sẽ mất khách sang sạp bên cạnh.
Adam Smith đã nhận xét từ thế kỷ mười tám rằng người bán thịt, người nấu bia hay người làm bánh mì không phục vụ mình vì lòng tốt, mà vì lợi ích riêng của họ. Cạnh tranh là thứ biến lợi ích riêng đó thành lợi ích cho người mua.
Điều kiện quan trọng nhất là người mua có lựa chọn. Lấy đi lựa chọn, câu chuyện đổi khác hẳn.
Độc quyền khác ở chỗ nào?
Hình dung một xã đảo chỉ có một chiếc phà. Người dân muốn vào đất liền chỉ có một lựa chọn. Chủ phà có thể đặt giá cao hơn nhiều so với chi phí mà khách vẫn phải đi.
Người độc quyền thường không bán hết công suất ở giá thấp, mà chọn bán ít hơn ở giá cao hơn, vì như vậy lời nhiều hơn. Kết quả là có những người lẽ ra sẵn sàng trả đủ chi phí cho một chuyến đi, nhưng không trả nổi giá độc quyền, đành ở nhà.
Nhà kinh tế gọi phần lợi ích mất đi đó là tổn thất vô ích: chuyến đi lẽ ra có lợi cho cả hai bên mà không xảy ra.
Độc quyền còn có thể làm chất lượng đi xuống, vì không ai so sánh. Phà cũ, lịch chạy thất thường, khách vẫn phải chịu.
Phần lớn thị trường nằm ở giữa hai cực
Thực tế, hầu hết thị trường không hoàn hảo cũng không độc quyền hẳn. Quán phở đầu ngõ có hàng chục đối thủ trong thành phố, nhưng nước dùng của họ có vị riêng, có khách quen. Họ có chút quyền đặt giá, nhưng không nhiều.
Nhà kinh tế gọi đó là cạnh tranh độc quyền: nhiều người bán, mỗi người một chút khác biệt. Khác biệt có thể là hương vị, vị trí, thương hiệu, sự thân quen.
Còn có thị trường chỉ vài người bán lớn, gọi là độc quyền nhóm. Ở đó mỗi người phải đoán phản ứng của đối thủ trước khi đổi giá, và luôn có nguy cơ họ ngầm thoả thuận giữ giá cao.
Với người bán nhỏ, bài học là: muốn thoát khỏi cảnh bị ép giá như sạp rau, phải tạo khác biệt thật mà khách chịu trả tiền.
Nhà nước làm gì với độc quyền?
Nhiều nước có luật cạnh tranh để cấm các hành vi như thoả thuận ấn định giá giữa các đối thủ, lạm dụng vị trí thống lĩnh để chèn ép, hay sáp nhập làm triệt tiêu cạnh tranh. Việt Nam cũng có luật và cơ quan quản lý cạnh tranh.
Với những ngành mà một người bán là cách làm hiệu quả nhất, như đường ống nước hay lưới điện truyền tải, xây hai hệ thống song song là lãng phí. Nhà kinh tế gọi đó là độc quyền tự nhiên, và thường nhà nước quản lý giá hoặc trực tiếp vận hành.
Cách thứ ba là hạ rào cản gia nhập: cho phép thêm người vào thị trường, giảm thủ tục, mở cửa cho hàng nhập. Đôi khi chỉ cần có đối thủ tiềm năng là người độc quyền đã phải dè chừng.
Lần tới khi thấy giá ở đâu đó cao bất thường mà không ai làm gì được, bạn có thể hỏi: ở đây có bao nhiêu sạp rau, và người mua có thể đi sang sạp khác không?
Câu hỏi thường gặp
Độc quyền có bao giờ có lợi không?
Có những trường hợp như bằng sáng chế: nhà nước cho độc quyền tạm thời để khuyến khích đầu tư nghiên cứu. Độc quyền tự nhiên có quản lý cũng có thể hiệu quả hơn nhiều người cùng làm. Nhưng độc quyền không bị kiểm soát thường gây hại cho người mua.
Vì sao các cây xăng gần nhau thường cùng giá?
Vì hàng giống nhau, khách dễ so, và giá bán lẻ xăng dầu ở Việt Nam được điều hành theo cơ chế riêng. Khác biệt giữa các cây xăng chủ yếu ở dịch vụ và vị trí.
Hai quán cùng tăng giá một lúc có phải là thoả thuận không?
Không nhất thiết. Khi chi phí đầu vào cùng tăng, các quán phản ứng giống nhau là bình thường. Thoả thuận ấn định giá là khi các bên bàn bạc để cùng giữ giá, và đó mới là hành vi bị pháp luật cấm.
Rào cản gia nhập là gì?
Là những thứ làm người mới khó vào thị trường, như vốn ban đầu lớn, giấy phép, công nghệ, mạng lưới khách quen của người cũ. Rào cản càng cao, người đang bán càng dễ giữ giá cao.
Sạp rau làm sao để không bị ép giá?
Cách thường thấy là tạo khác biệt: rau sạch có nguồn gốc rõ, sơ chế sẵn, giao tận nhà, giữ khách quen bằng sự tin cậy. Khi khách có lý do ở lại, người bán có chút quyền đặt giá hơn.
