Giá trần là mức giá cao nhất mà nhà nước cho phép bán một mặt hàng. Khi mức trần thấp hơn giá mà thị trường tự hình thành, lượng người muốn mua lớn hơn lượng người muốn bán, và vì giá không còn được làm nhiệm vụ chia hàng, người ta phải chia bằng thứ khác: xếp hàng, quen biết, bốc thăm may rủi, hoặc mua lại ở chợ đen với giá cao hơn.
Chào bạn, đây là Nhà Kinh Tế. Ai từng đi mua vé về quê dịp Tết những năm trước đều nhớ cảnh thức khuya canh vé. Hôm nay mình dùng ký ức đó để hiểu một trong những bài học khó nuốt nhất của kinh tế học: giữ giá thấp không có nghĩa là hàng tới tay người cần.
Vì sao giá trần tạo ra thiếu hàng?
Hình dung những ngày cận Tết, hàng triệu người cùng muốn về quê trong vài ngày. Số ghế trên tàu xe thì có hạn. Nếu giá vé được tự do, nó sẽ tăng vọt trong những ngày cao điểm, đủ để một phần người đổi ngày đi, một phần chọn cách khác.
Giả sử giá vé được giữ ở mức ngày thường. Ở mức đó, số người muốn đi lớn hơn rất nhiều so với số ghế. Thiếu hàng không do ai cả, mà do giá bị giữ dưới mức cân bằng.
Nhà kinh tế nhấn mạnh một điều: giá trần không làm số ghế tăng thêm. Nó chỉ thay đổi cách chia số ghế đó cho ai.
Thậm chí về lâu dài, nếu giá bị giữ thấp, người cung cấp có ít động lực mở thêm chuyến, đầu tư thêm xe, vì làm thêm không được thêm đồng nào.
Khi giá không chia hàng thì cái gì chia?
Cách thứ nhất là xếp hàng. Ai chịu bỏ thời gian nhiều nhất thì có vé. Nghe công bằng, nhưng thời gian của mỗi người có giá khác nhau. Một sinh viên có thể thức đêm xếp hàng, một người làm công nhật thì mỗi giờ xếp hàng là một giờ mất thu nhập.
Cách thứ hai là quen biết. Ai có người quen trong nghề thì được giữ vé trước. Cách này vừa không công bằng, vừa dễ sinh tiêu cực.
Cách thứ ba là chợ đen. Có người mua vé giá trần rồi bán lại giá cao hơn. Lúc đó giá thị trường quay trở lại, chỉ là phần chênh lệch rơi vào túi người buôn vé chứ không vào túi người chạy xe hay người cần đi.
Cách thứ tư là bốc thăm hay giới hạn số vé mỗi người. Công bằng hơn, nhưng người rất cần đi vẫn có thể trắng tay.
Chi phí xếp hàng có thật sự là chi phí không?
Kinh tế học coi thời gian chờ đợi là một cái giá thật. Một tấm vé giá trần cộng với một đêm thức xếp hàng có khi đắt hơn tấm vé giá thị trường mà không phải chờ.
Khác biệt là giá thị trường trả cho người cung cấp dịch vụ, có thể dùng để mở thêm chuyến. Còn thời gian xếp hàng thì mất hẳn, không ai nhận được gì. Nhà kinh tế gọi đó là tổn thất vô ích.
Ở các nước từng kiểm soát giá rất rộng, những hàng người dài trước cửa hàng thực phẩm là hình ảnh quen thuộc. Kệ hàng trống không phải vì không ai sản xuất, mà vì giá bị giữ quá thấp so với chi phí.
Những năm gần đây, việc bán vé qua mạng, thêm chuyến, thêm tuyến và giá linh hoạt theo ngày đã làm cảnh xếp hàng dịp Tết giảm đi nhiều. Đó là thêm cung và để giá phản ánh đúng hơn.
Vậy giá trần lúc nào cũng sai sao?
Không hẳn. Có những lúc nhà nước có lý do để giữ giá: mặt hàng thiết yếu trong thiên tai, dịch bệnh, hay thị trường mà một người bán chi phối và có thể ép giá. Khi đó giá trần ngắn hạn có thể bảo vệ người yếu thế.
Vấn đề là giá trần thường đi kèm thiếu hàng, nên phải có thêm biện pháp tăng cung hoặc chia hàng công bằng. Giữ giá mà không lo nguồn hàng thì chỉ đẩy vấn đề sang chỗ khác.
Nhiều nhà kinh tế đề nghị cách khác: để giá theo thị trường nhưng hỗ trợ trực tiếp bằng tiền cho người cần. Như vậy tín hiệu giá vẫn kéo thêm hàng về, còn người nghèo vẫn mua được.
Đây là chỗ các nhà kinh tế bàn cãi nhiều, vì hỗ trợ trực tiếp cũng tốn chi phí và khó đến đúng người.
Giá sàn thì sao?
Giá sàn là mặt ngược lại: mức giá thấp nhất được phép. Khi giá sàn cao hơn giá thị trường, người muốn bán nhiều hơn người muốn mua, và hàng bị dư.
Ví dụ hay được nhắc là giá sàn nông sản ở một số nước: nông dân được bảo đảm giá cao, sản xuất nhiều hơn mức người tiêu dùng mua, và nhà nước phải mua phần dư, có khi phải tiêu huỷ hay bán rẻ ra nước ngoài.
Lương tối thiểu cũng là một dạng giá sàn, cho giá của lao động. Tác động của nó phức tạp hơn nhiều, vì người lao động không phải bao gạo, và các nhà kinh tế vẫn còn tranh luận về độ lớn của tác động đó.
Cả giá trần lẫn giá sàn đều có cùng một bài học: khi mình giữ giá ở một chỗ khác với chỗ cung cầu gặp nhau, mình phải chuẩn bị cho phần thiếu hay phần dư đó. Câu hỏi đáng giữ là: trong những thứ mình muốn rẻ, mình sẵn sàng trả bằng gì khác ngoài tiền?
Câu hỏi thường gặp
Giá trần và bình ổn giá khác nhau thế nào?
Giá trần là mức tối đa bắt buộc. Bình ổn giá là một nhóm biện pháp rộng hơn như dự trữ hàng, đăng ký giá, kê khai giá, nhằm giảm biến động. Chi tiết quy định nên xem văn bản chính thức hiện hành.
Chợ đen có phải lúc nào cũng xuất hiện khi có giá trần không?
Không phải lúc nào, nhưng khả năng cao khi chênh lệch giữa giá trần và giá thị trường lớn và hàng dễ mua đi bán lại. Hàng khó chuyển nhượng như dịch vụ gắn tên người dùng thì chợ đen khó hình thành hơn.
Kiểm soát tiền thuê nhà có phải là giá trần không?
Đúng, đó là một dạng giá trần cho tiền thuê. Nhiều nhà kinh tế lo nó làm giảm nhà cho thuê và chất lượng bảo trì về lâu dài, dù nó giúp người đang thuê. Đây là chủ đề tranh luận lâu năm ở nhiều thành phố.
Vì sao vé máy bay ngày Tết đắt nhưng vẫn hết?
Vì cầu cao vượt hẳn cung trong vài ngày, và hãng bay dùng giá linh hoạt để chia ghế. Giá cao làm một số người đổi ngày hay đổi phương tiện, nhưng vẫn đủ người sẵn sàng trả.
Định giá theo giờ cao điểm có công bằng không?
Nó giúp phân bổ chỗ cho người cần nhất và khuyến khích người linh hoạt đi giờ khác, nhưng làm người thu nhập thấp khó chịu. Các nhà kinh tế thường đề nghị kết hợp với hỗ trợ cho nhóm yếu thế.
