Kinh tế phi chính thức gồm những hoạt động làm ăn và việc làm không được đăng ký đầy đủ, không có hợp đồng lao động, bảo hiểm hay sổ sách chính thức, như gánh hàng rong, xe ôm, thợ hồ làm công nhật, người giúp việc theo giờ. Nó nuôi sống một phần rất lớn người lao động ở các nước đang phát triển, dễ vào và rất linh hoạt, nhưng người làm thường thiếu sự bảo vệ khi ốm đau, khi về già hay khi gặp rủi ro.
Chào bạn, đây là Nhà Kinh Tế. Bạn có thể đi qua hàng chục người làm kinh tế phi chính thức chỉ trên đường đi làm buổi sáng: cô bán xôi, anh sửa xe đầu hẻm, chú chở hàng thuê. Hôm nay mình nói về phần nền kinh tế mà bản tin ít khi kể.
Thế nào là phi chính thức?
Một công việc chính thức thường có hợp đồng, có đóng bảo hiểm xã hội, có lương ghi trong sổ sách của một doanh nghiệp đăng ký. Khi ốm có ngày nghỉ, khi mất việc có thể có trợ cấp, khi già có lương hưu.
Một công việc phi chính thức thiếu những thứ đó. Có thể là người tự làm, như cô bán rau. Có thể là người làm thuê không hợp đồng, như phụ hồ theo ngày, hay cả người làm trong doanh nghiệp đăng ký nhưng không được ký hợp đồng.
Phi chính thức không có nghĩa là bất hợp pháp. Bán một gánh xôi là việc lương thiện. Nó chỉ nằm ngoài các mạng lưới bảo vệ và ghi chép chính thức.
Tổ chức Lao động Quốc tế ước tính kinh tế phi chính thức chiếm phần rất lớn việc làm ở các nước đang phát triển. Với số liệu cụ thể của Việt Nam, bạn nên xem báo cáo của cơ quan thống kê.
Vì sao nhiều người làm phi chính thức?
Lý do đầu tiên là dễ vào. Không cần vốn lớn, không cần bằng cấp, không cần thủ tục. Một người từ quê lên thành phố có thể bắt đầu bán hàng hay chạy xe gần như ngay lập tức.
Lý do thứ hai là linh hoạt. Người mẹ có con nhỏ có thể chọn giờ, người nông dân có thể làm thêm lúc nông nhàn, người lớn tuổi có thể làm theo sức.
Lý do thứ ba là chi phí của việc chính thức hoá. Đăng ký, sổ sách, thuế, bảo hiểm tốn tiền và công sức. Với một người lời mỗi ngày không nhiều, những chi phí đó có thể quá nặng.
Lý do cuối cùng là thiếu việc chính thức. Khi các doanh nghiệp không tạo đủ việc có hợp đồng, người ta phải tự tạo việc cho mình.
Kinh tế phi chính thức giúp gì cho nền kinh tế?
Nó là tấm đệm. Khi kinh tế khó, nhiều người mất việc chính thức chuyển sang bán hàng, chạy xe. Nhờ vậy họ không rơi hẳn vào cảnh không có thu nhập.
Nó cung cấp dịch vụ rẻ và tiện. Ổ bánh mì vỉa hè, cái xe sửa đầu hẻm, chị giúp việc theo giờ làm cuộc sống thành phố dễ thở hơn với rất nhiều gia đình.
Nó cũng là nơi ươm mầm. Không ít doanh nghiệp lớn bắt đầu từ một quầy hàng nhỏ, một người thợ tự làm. Khi đủ lớn, họ đăng ký, thuê người, chính thức hoá.
Nhà kinh tế vì thế không nhìn kinh tế phi chính thức chỉ như vấn đề cần xoá, mà như một phần của nền kinh tế cần được hiểu và hỗ trợ đúng cách.
Người làm phi chính thức thiếu những gì?
Thiếu bảo vệ khi ốm đau. Một ngày nằm viện là một ngày không có thu nhập, cộng thêm viện phí nếu không có bảo hiểm y tế.
Thiếu lương hưu. Nhiều người làm phi chính thức suốt đời, tới khi già không còn sức thì không có khoản thu nhập ổn định nào, phải dựa vào con cái.
Thiếu khả năng vay vốn. Không có sổ sách, không chứng minh được thu nhập, ngân hàng khó cho vay, nên khi cần tiền họ dễ rơi vào vay nóng lãi cao.
Thiếu tiếng nói. Không thuộc tổ chức nào, khó thương lượng, dễ bị ép giá công hoặc chịu điều kiện làm việc không an toàn.
Đi về đâu: chính thức hoá hay bảo vệ tại chỗ?
Một hướng là làm cho việc chính thức hoá dễ hơn và rẻ hơn: thủ tục đơn giản, thuế khoán phù hợp, đăng ký trực tuyến. Khi lợi ích lớn hơn chi phí, người ta tự nguyện bước vào.
Hướng thứ hai là đưa bảo vệ tới người làm phi chính thức mà không bắt họ đổi cách làm: bảo hiểm xã hội tự nguyện, bảo hiểm y tế hộ gia đình, các chương trình hỗ trợ khi thiên tai. Bạn nên hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội địa phương về các hình thức đang có.
Hướng thứ ba là tạo thêm việc chính thức nhờ doanh nghiệp phát triển, để người lao động có lựa chọn.
Lần tới khi mua ổ bánh mì vỉa hè, bạn có thể nghĩ: người bán đang gánh cả những rủi ro mà mình được công ty gánh hộ, và câu hỏi là xã hội sẽ chia lại gánh đó ra sao.
Câu hỏi thường gặp
Người làm phi chính thức có phải đóng thuế không?
Tuỳ hình thức và mức thu nhập. Hộ kinh doanh có thể phải đăng ký và nộp thuế theo quy định, còn thu nhập nhỏ có thể được miễn. Quy định cụ thể nên hỏi cơ quan thuế địa phương.
Bảo hiểm xã hội tự nguyện là gì?
Là hình thức để người không có hợp đồng lao động tự đóng bảo hiểm xã hội để hưởng lương hưu và trợ cấp tử tuất. Mức đóng, điều kiện và hỗ trợ của nhà nước nên tra ở cơ quan bảo hiểm xã hội.
Kinh tế phi chính thức có làm giảm thu ngân sách không?
Có một phần, vì nhiều hoạt động không được ghi nhận để thu thuế. Nhưng phần lớn người làm phi chính thức có thu nhập thấp, nên thu thêm từ họ không nhiều so với chi phí quản lý.
Vì sao các nước giàu ít kinh tế phi chính thức hơn?
Vì doanh nghiệp tạo ra nhiều việc chính thức hơn, hệ thống thuế và an sinh phủ rộng hơn, và người lao động có nhiều lựa chọn hơn. Tuy vậy kinh tế phi chính thức vẫn tồn tại ở mọi nước.
Giao hàng qua ứng dụng có phải là việc phi chính thức không?
Đây là vùng xám đang được tranh luận ở nhiều nước: người làm có thu nhập ghi nhận qua ứng dụng, nhưng thường không phải người lao động có hợp đồng nên thiếu nhiều quyền lợi. Quy định có thể thay đổi theo thời gian.
