Lương của mỗi nghề chủ yếu do cung và cầu lao động của nghề đó quyết định: nghề cần kỹ năng hiếm, mất nhiều năm học, và tạo ra nhiều giá trị cho người thuê thì lương cao, còn nghề mà nhiều người làm được ngay thì lương thấp hơn. Lương không đo giá trị của một con người, cũng không đo nghề đó cần thiết cho xã hội tới đâu.
Chào bạn, đây là Nhà Kinh Tế. Câu hỏi vì sao người này kiếm gấp mấy lần người kia luôn làm người ta khó chịu, nhất là khi nghề lương thấp lại là nghề vất vả và cần thiết. Hôm nay mình không phán xét, mình chỉ giải thích cơ chế.
Nghịch lý kim cương và nước nói gì về tiền lương?
Adam Smith từng đặt câu hỏi: nước cần cho sự sống mà rẻ, kim cương chẳng để làm gì thiết yếu mà đắt. Vì sao vậy? Câu trả lời của kinh tế học về sau là: giá không phụ thuộc vào tổng lợi ích, mà vào độ khan hiếm và lợi ích của thêm một đơn vị nữa.
Nước rất cần, nhưng có rất nhiều, nên thêm một lít nữa không đáng bao nhiêu. Kim cương hiếm, nên thêm một viên rất đắt.
Tiền lương cũng vậy. Một nghề có thể cực kỳ cần thiết, như người thu gom rác, nhưng nếu nhiều người sẵn sàng làm, lương thị trường sẽ không cao. Một nghề ít người làm được, như kỹ sư bảo trì một loại máy đặc biệt, có thể lương rất cao dù xã hội ít khi để ý tới họ.
Hiểu điều này không làm nó công bằng hơn, nhưng giúp nhìn rõ hơn vì sao nó xảy ra. Và nó cũng giải thích vì sao khi một nghề bỗng thiếu người, như thợ điều hoà vào mùa nóng, giá công của họ nhảy lên rất nhanh, rồi lại hạ xuống khi mùa qua.
Kỹ năng và thời gian học ảnh hưởng tới lương ra sao?
Nhà kinh tế gọi kiến thức, kỹ năng, sức khoẻ của người lao động là vốn con người. Giống như một cỗ máy, vốn con người cần đầu tư: nhiều năm học, nhiều năm làm học việc, nhiều tiền và công sức.
Nếu nghề cần học lâu mà lương không cao hơn, sẽ ít người chịu học. Thế nên lương cao hơn một phần là để bù cho những năm không đi làm, những khoản học phí, những năm thu nhập thấp lúc mới vào nghề.
Một bác sĩ mất nhiều năm học và thực hành mới hành nghề độc lập được. Một thợ hàn giỏi cũng mất nhiều năm mới làm được những mối hàn khó. Lương của họ phản ánh một phần khoản đầu tư đó.
Nhưng không phải bằng cấp nào cũng đem lại lương cao. Thị trường trả cho kỹ năng đang được cần, không trả cho tấm bằng tự thân.
Năng suất của người lao động quyết định gì?
Một doanh nghiệp sẵn sàng trả lương cho một người tới mức gần bằng giá trị người đó làm ra thêm cho doanh nghiệp. Ai làm ra nhiều giá trị hơn thì có thể được trả cao hơn, nếu doanh nghiệp phải cạnh tranh để giữ họ.
Năng suất không chỉ phụ thuộc vào người, mà vào công cụ họ có. Cùng một người thợ may, làm ở xưởng có máy hiện đại và đơn hàng ổn định sẽ làm ra nhiều hơn làm bằng máy cũ.
Đó là lý do cùng một nghề mà lương ở nước giàu cao hơn ở nước nghèo: không phải người lao động ở đó giỏi hơn, mà vì họ làm việc với nhiều máy móc, công nghệ và tổ chức tốt hơn.
Đó cũng là lý do muốn lương tăng bền vững, cả nền kinh tế phải tăng năng suất, không chỉ đòi tăng lương.
Vì sao việc nặng nhọc, nguy hiểm thường lương cao hơn?
Nếu hai việc cần kỹ năng giống nhau, việc nào khó chịu hơn, nguy hiểm hơn, giờ giấc thất thường hơn thường phải trả cao hơn để có người chịu làm. Nhà kinh tế gọi đó là chênh lệch bù đắp.
Thợ lặn, công nhân làm trên cao, người làm ca đêm, người làm việc xa nhà dài ngày thường được trả thêm vì lý do này.
Ngược lại, có những việc người ta sẵn sàng nhận lương thấp hơn vì yêu thích, vì ổn định, hay vì có ý nghĩa với họ. Một số nghề sáng tạo, nghề dạy học, công việc gần nhà thuộc loại này.
Vì vậy so lương thôi chưa đủ. Khi chọn việc, hãy so cả gói: lương, độ ổn định, sức khoẻ, thời gian cho gia đình.
Những thứ ngoài cung cầu làm lương lệch đi
Thị trường lao động không hoàn hảo. Phân biệt đối xử theo giới, theo vùng miền, theo ngoại hình có thể làm lương lệch khỏi năng suất. Đây là chỗ pháp luật và chuẩn mực xã hội cần lên tiếng. Hai người làm cùng một việc, cùng năng suất mà nhận lương khác nhau chỉ vì giới tính thì đó không phải cung cầu, mà là thiên kiến.
Quan hệ, thông tin cũng ảnh hưởng: người biết chỗ nào đang cần người, biết cách thương lượng thì thường được trả cao hơn người cùng năng lực nhưng thiếu thông tin.
Công đoàn, lương tối thiểu, quy định lương trong khu vực nhà nước cũng làm lương khác với kết quả thị trường thuần tuý, theo cả hai chiều.
Câu hỏi đáng giữ khi nghĩ về nghề của mình là: kỹ năng nào của mình đang hiếm, và mình có thể làm gì để nó hiếm hơn trong vài năm tới?
Câu hỏi thường gặp
Lương cao có nghĩa là nghề đó quan trọng hơn không?
Không. Lương phản ánh cung cầu và độ khan hiếm, không phản ánh mức quan trọng với xã hội. Nhiều nghề rất cần thiết vẫn lương thấp vì có nhiều người làm được.
Vì sao cùng một nghề mà mỗi thành phố lương một khác?
Vì cầu lao động, chi phí sinh hoạt và năng suất mỗi nơi khác nhau. Thành phố lớn thường trả cao hơn nhưng tiền thuê nhà và sinh hoạt cũng đắt hơn.
Học thêm bằng cấp có chắc tăng lương không?
Không chắc. Bằng cấp giúp khi nó đi kèm kỹ năng thị trường đang cần. Trước khi học, nên hỏi người đang làm nghề xem kỹ năng nào thật sự được trả cao.
Vì sao nghề lương cao lại ít người vào?
Thường do rào cản: thời gian học dài, chi phí lớn, yêu cầu năng khiếu, chứng chỉ hành nghề. Khi rào cản giảm, nhiều người vào hơn và lương có xu hướng giảm dần.
Có nên chọn nghề chỉ theo mức lương không?
Lương là một yếu tố quan trọng nhưng nên cân cùng năng khiếu, sở thích, độ ổn định và xu hướng của ngành. Một nghề lương cao mà mình không làm tốt thì khó giữ được mức lương đó.
