Lương tối thiểu tăng giúp những người lao động lương thấp đang có việc được trả nhiều hơn, nhưng cũng có thể khiến một số doanh nghiệp, nhất là doanh nghiệp nhỏ dùng nhiều lao động giản đơn, tuyển ít người hơn, cắt giờ làm hoặc tăng giá bán. Mỗi tác động lớn tới đâu phụ thuộc vào mức tăng và tình hình thị trường, và đây là một trong những chủ đề các nhà kinh tế vẫn tranh luận sôi nổi nhất.
Chào bạn, đây là Nhà Kinh Tế. Mỗi lần lương tối thiểu được điều chỉnh, người lao động mong tăng nhiều, chủ doanh nghiệp lo tăng nhanh. Cả hai đều có lý. Hôm nay mình đặt hai lập luận cạnh nhau, không đứng về phía nào.
Lương tối thiểu nhìn bằng cung cầu đơn giản
Theo mô hình cung cầu đơn giản nhất, lương tối thiểu là một giá sàn cho lao động. Nếu nó cao hơn mức lương thị trường cho lao động giản đơn, doanh nghiệp muốn thuê ít người hơn, trong khi nhiều người hơn muốn đi làm ở mức lương đó.
Kết quả theo mô hình này: những người giữ được việc thì có lương cao hơn, nhưng một số người mất việc hoặc không tìm được việc. Người bị ảnh hưởng nhiều nhất thường là người trẻ, ít kinh nghiệm, kỹ năng thấp.
Lập luận này giải thích vì sao nhiều nhà kinh tế thận trọng với việc tăng lương tối thiểu quá nhanh.
Nhưng mô hình này giả định doanh nghiệp không có quyền gì trong việc đặt lương, chỉ chấp nhận mức thị trường. Thực tế có khi khác.
Khi người thuê có sức mạnh đặt lương
Hình dung một thị trấn chỉ có một hai nhà máy lớn tuyển công nhân. Người lao động ít lựa chọn, chuyển việc tốn kém. Nhà máy có thể trả thấp hơn giá trị người lao động làm ra mà vẫn tuyển được người.
Nhà kinh tế gọi tình huống này là độc quyền mua lao động. Trong trường hợp đó, một mức lương tối thiểu vừa phải có thể làm tăng lương mà không giảm việc làm, thậm chí còn kéo thêm người đi làm vì lương hấp dẫn hơn.
Lập luận này được nhiều nhà kinh tế dùng để giải thích vì sao một số nghiên cứu thực tế không thấy việc làm giảm sau khi tăng lương tối thiểu.
Cả hai mô hình đều có thể đúng, tuỳ thị trường. Câu hỏi thật là thị trường lao động nơi mình đang xét giống mô hình nào hơn.
Bằng chứng thực tế nói gì?
Từ những năm chín mươi của thế kỷ trước, các nhà kinh tế bắt đầu so sánh những vùng tăng lương tối thiểu với những vùng sát bên không tăng. Một số nghiên cứu nổi tiếng không thấy việc làm giảm rõ rệt, làm dấy lên cuộc tranh luận kéo dài tới nay.
Các nghiên cứu khác lại thấy tác động tiêu cực, nhất là với thanh niên hoặc khi mức tăng lớn so với lương phổ biến trong vùng. Kết quả thay đổi theo nước, theo ngành, theo cách đo.
Điểm mà nhiều người đồng ý hơn là: tăng vừa phải thì tác động lên việc làm thường nhỏ, còn tăng quá cao so với mặt bằng lương địa phương thì rủi ro lớn hơn.
Nói thẳng là chưa có đồng thuận tuyệt đối. Ai nói chắc chắn một chiều thì nên được hỏi lại bằng chứng.
Doanh nghiệp phản ứng bằng những cách nào?
Không phải lúc nào doanh nghiệp cũng cắt người. Họ có nhiều lựa chọn: tăng giá bán một chút, chấp nhận lãi ít hơn, cắt giờ làm thêm, giảm phụ cấp khác, đầu tư máy móc thay bớt việc tay, hay tổ chức lại công việc cho hiệu quả hơn.
Một quán ăn nhỏ có thể tăng giá dĩa cơm vài nghìn, chia đều chi phí cho khách. Một xưởng gia công cạnh tranh gay gắt về giá có thể khó tăng giá, phải cắt chỗ khác.
Lương cao hơn cũng có mặt tích cực cho doanh nghiệp: người lao động ít nghỉ việc hơn, đỡ chi phí tuyển và đào tạo lại, và có khi làm việc chăm hơn.
Vì vậy cùng một mức tăng, mỗi doanh nghiệp chịu khác nhau. Đó là lý do nhiều nước, kể cả Việt Nam, đặt lương tối thiểu khác nhau theo vùng.
Người lao động nên hiểu lương tối thiểu thế nào?
Lương tối thiểu là mức sàn, không phải mức lương nên nhận. Nó được thiết kế để bảo vệ người yếu thế nhất trong thương lượng, không phải để quyết định lương của mọi người.
Người lao động nên biết mức tối thiểu vùng mình đang làm, và quyền lợi đi kèm như bảo hiểm xã hội, làm thêm giờ. Chi tiết nên tra ở thông tin chính thức hoặc hỏi công đoàn, cơ quan lao động địa phương.
Về lâu dài, lương tăng bền vững nhất là khi kỹ năng và năng suất tăng. Lương tối thiểu bảo vệ đáy, còn tay nghề mới là cái thang đi lên.
Câu hỏi đáng cùng nghĩ là: một xã hội muốn bảo vệ người lương thấp thì nên dùng lương tối thiểu, hỗ trợ trực tiếp, hay đào tạo nghề, và kết hợp chúng ra sao?
Câu hỏi thường gặp
Lương tối thiểu vùng là gì?
Là mức lương thấp nhất người sử dụng lao động phải trả cho người lao động làm công việc giản đơn trong điều kiện bình thường, khác nhau giữa các vùng. Mức cụ thể do nhà nước công bố theo từng thời kỳ.
Lương tối thiểu có phải là lương đủ sống không?
Chưa chắc. Khi xác định lương tối thiểu, người ta thường cân nhắc nhu cầu sống tối thiểu cùng nhiều yếu tố khác như năng suất và khả năng của doanh nghiệp. Lương đủ sống là khái niệm rộng hơn và khó đo hơn.
Tăng lương tối thiểu có gây lạm phát không?
Có thể góp phần đẩy chi phí ở những ngành dùng nhiều lao động giản đơn. Nhưng với mức tăng vừa phải, tác động lên mặt bằng giá chung thường không lớn.
Người làm thời vụ có được hưởng lương tối thiểu không?
Người có hợp đồng lao động thường được áp dụng. Người làm tự do, không có hợp đồng thì khó được bảo vệ. Nên hỏi cơ quan lao động địa phương về trường hợp cụ thể.
Vì sao không đặt lương tối thiểu thật cao cho mọi người giàu lên?
Vì nếu quá cao so với giá trị nhiều công việc làm ra, doanh nghiệp sẽ cắt việc, chuyển sang máy móc hoặc đóng cửa. Lương phải được trả từ giá trị làm ra, không thể tạo ra bằng một con số trên văn bản.
