Lãi suất danh nghĩa là con số ghi trên sổ tiết kiệm, còn lãi suất thực là phần còn lại sau khi trừ đi mức tăng giá cả. Gửi tiết kiệm chỉ thật sự làm bạn giàu lên về sức mua khi lãi danh nghĩa cao hơn lạm phát; nếu thấp hơn, số tiền trong sổ vẫn tăng nhưng cuối kỳ mua được ít đồ hơn lúc bắt đầu.
Chào bạn, đây là Nhà Kinh Tế. Rất nhiều gia đình Việt coi sổ tiết kiệm là nơi an toàn nhất cho đồng tiền. An toàn về con số thì đúng, nhưng an toàn về sức mua thì cần tính thêm một bước. Hôm nay mình nhẩm bước đó cùng bạn.
Lãi suất danh nghĩa và lãi suất thực khác nhau thế nào?
Lãi suất danh nghĩa trả lời câu hỏi: cuối kỳ mình có thêm bao nhiêu đồng. Lãi suất thực trả lời câu hỏi khác: cuối kỳ mình mua thêm được bao nhiêu đồ.
Hai câu hỏi này chỉ cho cùng đáp án khi giá cả đứng yên. Còn khi giá cả tăng, phần lãi phải chia ra: một phần để bù cho việc mỗi đồng tiền yếu đi, phần còn lại mới là phần bạn thật sự kiếm thêm.
Cách nhẩm gần đúng rất đơn giản: lãi suất thực xấp xỉ bằng lãi suất danh nghĩa trừ đi mức lạm phát. Khi các con số không quá lớn, phép trừ này đủ chính xác cho việc tính toán gia đình.
Nhà kinh tế học Irving Fisher là người viết rõ mối quan hệ này, nên người ta hay gọi nó là phương trình Fisher.
Một ví dụ nhẩm với sổ tiết kiệm
Giả sử bạn gửi một trăm triệu với lãi suất sáu phần trăm một năm. Cuối năm bạn có một trăm lẻ sáu triệu. Nghe rất ổn.
Giả sử trong năm đó giá cả chung tăng bốn phần trăm. Giỏ hàng đầu năm trị giá một trăm triệu, cuối năm thành một trăm lẻ bốn triệu. Bạn có một trăm lẻ sáu, mua được giỏ đó và dư ra khoảng hai triệu. Lãi suất thực của bạn xấp xỉ hai phần trăm.
Bây giờ đổi giả định: giá cả tăng tám phần trăm. Giỏ hàng thành một trăm lẻ tám triệu, trong khi bạn chỉ có một trăm lẻ sáu. Con số trong sổ lớn hơn, nhưng bạn mua được ít hơn đầu năm. Lãi suất thực âm khoảng hai phần trăm.
Các con số ở đây chỉ là giả sử cho dễ nhẩm, không phải lãi suất hay lạm phát của năm nào. Điều cần nhớ là cách tính, không phải con số.
Vì sao lãi suất thực có khi âm mà người ta vẫn gửi?
Nghe thì lạ, nhưng người ta vẫn gửi tiền khi lãi thực âm, vì những lý do rất thật. Tiền gửi ngân hàng an toàn, rút được khi cần, không phải canh trộm như tiền mặt, không phải lo giá lên xuống như nhiều tài sản khác.
Với nhiều gia đình, mất một chút sức mua để đổi lấy sự yên tâm và khả năng có tiền ngay khi ốm đau là một đổi chác chấp nhận được. Đó không phải sai lầm, mà là một lựa chọn có cái giá rõ ràng.
Cái sai chỉ nằm ở chỗ không biết mình đang trả giá. Khi biết lãi thực đang âm, bạn có thể quyết định giữ bao nhiêu ở dạng an toàn, bao nhiêu cho mục tiêu dài hạn, thay vì để tất cả nằm yên theo thói quen.
Mình không khuyên bạn chuyển tiền sang đâu. Mỗi lựa chọn khác đều có rủi ro riêng, và nên hỏi người tư vấn được cấp phép nếu cần.
Lãi suất thực ảnh hưởng tới người đi vay ra sao?
Chiều ngược lại, lãi suất thực cũng là thước đo đúng của chi phí vay. Một khoản vay lãi danh nghĩa cao nhưng lạm phát cũng cao thì gánh nặng thật có thể không lớn như con số trông thấy.
Nhưng điều này chỉ đúng nếu thu nhập của bạn tăng theo giá cả. Nếu giá tăng mà lương đứng yên, khoản trả góp vẫn nặng nguyên, thậm chí nặng hơn khi các chi tiêu khác cũng đắt lên.
Doanh nghiệp nhìn lãi suất thực khi quyết định đầu tư. Lãi thực thấp làm vay để mua máy, mở xưởng trở nên hấp dẫn. Lãi thực cao làm họ chần chừ. Đó là kênh để chính sách tiền tệ tác động tới nền kinh tế.
Cho nên khi ngân hàng trung ương nói tới lãi suất, cái họ thật sự để ý là lãi suất thực, chứ không chỉ con số danh nghĩa.
Thói quen nhẩm lãi thực trong đời sống
Mỗi lần thấy một con số lãi suất, dù là sổ tiết kiệm, khoản vay hay một lời mời đầu tư, hãy tự trừ đi mức tăng giá mà bạn thấy hợp lý. Phần còn lại mới là thứ đáng so.
Hãy dùng chỉ số giá tiêu dùng chính thức làm mốc, nhưng nhớ rằng giỏ hàng của nhà bạn có thể khác. Nếu chi phí lớn nhất của bạn đang tăng nhanh hơn trung bình, lãi thực của riêng bạn thấp hơn.
Nếu khoản lãi có bị trừ thuế, hãy tính trên phần sau thuế. Phần sau thuế, sau lạm phát mới là phần thật sự về tay.
Một khi quen nhẩm, bạn sẽ không bao giờ nhìn con số trên sổ tiết kiệm bằng đôi mắt cũ nữa: câu hỏi không còn là được bao nhiêu đồng, mà là được thêm bao nhiêu bữa cơm.
Câu hỏi thường gặp
Có công thức chính xác cho lãi suất thực không?
Công thức chính xác là lấy một cộng lãi danh nghĩa chia cho một cộng lạm phát rồi trừ đi một. Phép trừ đơn giản là xấp xỉ đủ dùng khi các con số nhỏ. Khi lạm phát cao, nên dùng công thức chính xác.
Nên dùng lạm phát quá khứ hay lạm phát tương lai để tính?
Khi đánh giá một khoản đã gửi xong, dùng lạm phát thực tế đã xảy ra. Khi quyết định gửi hay vay, người ta phải dùng mức lạm phát mình kỳ vọng, mà không ai biết chắc.
Lãi suất thực âm kéo dài có hại gì?
Nó làm người tiết kiệm thiệt về sức mua, có thể đẩy tiền chạy sang tài sản rủi ro hơn, và làm tăng vay mượn. Nhiều nhà kinh tế coi đó là một trong những mầm của bong bóng tài sản.
Gửi kỳ hạn dài hay ngắn thì lãi thực khác nhau thế nào?
Kỳ hạn dài thường có lãi danh nghĩa cao hơn, nhưng bạn khoá mức lãi đó trong khi lạm phát có thể thay đổi. Kỳ hạn ngắn linh hoạt hơn khi lãi thay đổi. Đây là đánh đổi giữa lãi và sự linh hoạt.
Lương tăng có cần tính theo lãi thực không?
Cùng nguyên tắc đó áp dụng cho lương: lương thực bằng lương danh nghĩa điều chỉnh theo mức tăng giá. Một lần tăng lương thấp hơn lạm phát thật ra là giảm sức mua.
