Phần lớn tiền trong nền kinh tế hiện đại không phải là tiền giấy mà là những con số trong tài khoản ngân hàng, và những con số này được tạo ra chủ yếu mỗi khi ngân hàng thương mại cho vay. Khi ngân hàng duyệt một khoản vay, nó ghi thêm một số dư mới vào tài khoản của người vay, và ngay lúc đó tổng lượng tiền trong nền kinh tế tăng lên.
Chào bạn, đây là Nhà Kinh Tế. Nhiều người hình dung ngân hàng như một cái kho: người gửi bỏ tiền vào, người vay lấy tiền ra. Hình ảnh đó dễ hiểu nhưng thiếu mất phần thú vị nhất. Hôm nay mình đi xem tiền thật sự sinh ra ở đâu.
Tiền trong túi và tiền trong tài khoản khác nhau thế nào?
Tiền giấy và tiền xu bạn cầm trên tay do ngân hàng trung ương phát hành. Nhưng nếu cộng hết tiền mọi người đang có, phần tiền giấy chỉ là một phần nhỏ. Phần lớn nằm ở dạng số dư trong tài khoản: lương được chuyển khoản, tiền bán hàng nhận qua mã quét, tiền trong thẻ.
Số dư đó thật ra là một lời hứa của ngân hàng: ngân hàng nợ bạn số tiền đó, và hứa trả bằng tiền mặt hoặc chuyển cho người khác khi bạn yêu cầu. Vì mọi người tin lời hứa đó, nên số dư được dùng như tiền.
Vậy câu hỏi ngân hàng tạo ra tiền như thế nào thực chất là câu hỏi: những lời hứa đó được viết ra khi nào.
Câu trả lời ngắn gọn là chủ yếu khi ngân hàng cho vay, và cũng khi ngân hàng mua tài sản từ khách hàng.
Một khoản vay làm tăng lượng tiền ra sao?
Giả sử một chị chủ xưởng may nhỏ được duyệt vay một trăm triệu để mua máy. Ngân hàng không đi lấy một trăm triệu của người gửi khác để đưa cho chị. Nó ghi vào sổ hai dòng: chị nợ ngân hàng một trăm triệu, và tài khoản của chị có thêm một trăm triệu.
Trước khoản vay, một trăm triệu đó không tồn tại ở đâu cả. Sau khoản vay, chị có số dư để chuyển cho người bán máy. Người bán máy nhận được tiền, gửi vào tài khoản của mình. Tổng số tiền trong nền kinh tế đã tăng thêm đúng bằng khoản vay.
Nghe giống phép màu, nhưng đó là cách các ngân hàng trung ương lớn trên thế giới đã công khai giải thích trong các tài liệu phổ biến kiến thức của họ. Tiền gửi phần lớn là hệ quả của cho vay, chứ không chỉ là nguồn để cho vay.
Đây là lý do khi tín dụng tăng nhanh, lượng tiền trong nền kinh tế tăng nhanh, và nhà kinh tế theo dõi tín dụng rất sát.
Vậy ngân hàng có tạo tiền vô hạn được không?
Không. Có nhiều thứ giới hạn. Thứ nhất là cần người vay đủ tin cậy. Ngân hàng cho vay bừa thì khoản vay không đòi được, ngân hàng lỗ và có thể sụp.
Thứ hai là quy định. Ngân hàng phải có đủ vốn tự có so với lượng cho vay, phải giữ một phần dự trữ, phải đáp ứng các tỷ lệ an toàn do ngân hàng trung ương đặt ra. Cho vay càng nhiều thì càng cần nhiều vốn.
Thứ ba là chuyện tiền chảy đi. Khi chị chuyển tiền cho người bán máy ở ngân hàng khác, ngân hàng của chị phải thanh toán cho ngân hàng kia bằng tiền dự trữ. Ngân hàng nào cho vay quá nhanh so với lượng tiền gửi giữ được sẽ thiếu dự trữ để thanh toán.
Thứ tư là giá. Ngân hàng trung ương điều chỉnh lãi suất làm cho vay đắt hay rẻ, từ đó ảnh hưởng tới nhu cầu vay và lượng tiền được tạo ra.
Trả nợ thì tiền biến đi đâu?
Chiều ngược lại cũng thú vị. Khi chị trả nợ, ngân hàng trừ tiền trong tài khoản của chị và xoá phần nợ tương ứng. Hai dòng ghi sổ triệt tiêu nhau, và số tiền đó biến mất khỏi nền kinh tế.
Vì vậy khi rất nhiều người cùng lúc lo trả nợ và ít người vay mới, lượng tiền có thể co lại. Đây là một phần lý do vì sao sau các cuộc khủng hoảng, khi mọi người cùng thắt lưng buộc bụng trả nợ, kinh tế thường phục hồi chậm.
Hiểu điều này giúp ta thấy tiền không phải là một kho cố định. Nó phình ra khi người ta tin tưởng và vay mượn, và co lại khi người ta sợ hãi và trả nợ.
Nó cũng giải thích vì sao lòng tin vào hệ thống ngân hàng quan trọng tới vậy. Tiền hiện đại phần lớn là lời hứa, và lời hứa chỉ có giá khi được tin.
Hiểu chuyện này để làm gì?
Khi đọc tin tăng trưởng tín dụng, bạn sẽ hiểu đó cũng là tin về lượng tiền trong nền kinh tế. Tín dụng tăng quá nhanh so với sản xuất có thể là mầm của lạm phát hay bong bóng tài sản.
Khi nghe ai đó nói ngân hàng cho vay bằng tiền của người gửi, bạn biết đó là cách nói đơn giản hoá. Đúng một phần, vì ngân hàng cần giữ tiền gửi, nhưng chưa đủ.
Khi gửi tiền, bạn hiểu mình đang cầm một lời hứa của ngân hàng, và vì vậy uy tín, sự giám sát và cơ chế bảo hiểm tiền gửi là những thứ đáng tìm hiểu.
Và lần tới khi chuyển khoản trả tiền một tô bún, bạn có thể nghĩ: con số vừa đi khỏi tài khoản mình, có khi đã được sinh ra từ một khoản vay mua máy may ở đâu đó.
Câu hỏi thường gặp
Ngân hàng trung ương có tạo ra tiền không?
Có. Ngân hàng trung ương phát hành tiền mặt và tạo ra tiền dự trữ mà các ngân hàng thương mại dùng để thanh toán với nhau. Đó là tầng tiền gốc, còn phần lớn tiền mọi người dùng hằng ngày do ngân hàng thương mại tạo qua cho vay.
Dự trữ bắt buộc là gì?
Là phần tiền tối thiểu mà ngân hàng thương mại phải giữ tại ngân hàng trung ương, tính theo một tỷ lệ trên tiền gửi. Đây là một công cụ điều tiết, nhưng ở nhiều nước nó không còn là giới hạn chính cho việc cho vay.
Số nhân tiền trong sách giáo khoa có đúng không?
Mô hình số nhân tiền là một cách đơn giản hoá hữu ích, nhưng nhiều ngân hàng trung ương cho rằng nó không mô tả đúng thứ tự thực tế. Trong thực tế, ngân hàng cho vay trước rồi tìm dự trữ sau, và lượng cho vay bị giới hạn chủ yếu bởi nhu cầu, rủi ro, vốn và lãi suất.
Ví điện tử có tạo ra tiền không?
Thường không. Tiền trong ví điện tử là tiền bạn nạp từ tài khoản ngân hàng, được giữ tương ứng ở ngân hàng đối tác. Ví điện tử là kênh thanh toán chứ không cho vay để tạo tiền mới như ngân hàng.
Vì sao ngân hàng lại có thể sập nếu tạo ra tiền được?
Vì ngân hàng tạo ra số dư, nhưng phải trả bằng tiền dự trữ hoặc tiền mặt khi khách rút hay chuyển đi. Nếu cho vay không đòi được, hoặc quá nhiều người rút cùng lúc, ngân hàng có thể thiếu tiền thanh toán dù sổ sách trông vẫn lớn.
