Thuế đánh vào thuốc lá, rượu bia thường làm cùng lúc hai việc: thu tiền cho ngân sách và đẩy giá lên để người ta dùng ít đi. Hai mục tiêu này có phần trái nhau, vì nếu thuế càng thành công trong việc làm người ta bỏ thuốc, bớt nhậu, thì nguồn thu từ chính loại thuế đó càng giảm dần.
Chào bạn, đây là Nhà Kinh Tế. Mỗi lần có đề xuất tăng thuế với rượu bia hay thuốc lá, quán nhậu nào cũng có một cuộc tranh luận. Hôm nay mình đặt cuộc tranh luận đó lên bàn kinh tế học, không khuyên ai uống hay không uống, chỉ giải thích cơ chế. Mình cũng không nêu thuế suất cụ thể.
Vì sao lại đánh thuế riêng vào những món này?
Lý do thứ nhất là chi phí xã hội. Người hút thuốc gây khói cho người xung quanh, người say rượu lái xe gây nguy hiểm cho người khác, và bệnh tật do chúng gây ra làm tốn chi phí y tế mà một phần cả xã hội gánh.
Nhà kinh tế gọi những tác hại rơi lên người khác là ngoại ứng tiêu cực. Từ đầu thế kỷ hai mươi, Arthur Pigou đã đề xuất đánh thuế vào những hoạt động như vậy để người gây ra tác hại phải tính nó vào giá.
Lý do thứ hai là bảo vệ chính người dùng khỏi những quyết định mà họ có thể hối tiếc. Ai cũng biết hút thuốc có hại, nhưng nghiện làm việc bỏ rất khó, và người trẻ thường đánh giá thấp rủi ro tương lai.
Lý do thứ ba, thực tế hơn, là nguồn thu. Những món này có cầu khá ổn định, nên đánh thuế thu được tiền đều.
Thuế có thật sự làm người ta dùng ít đi không?
Thuốc lá và rượu bia có cầu ít co giãn trong ngắn hạn vì có yếu tố nghiện và thói quen. Nhưng ít co giãn không có nghĩa là không co giãn.
Nhiều nghiên cứu ở các nước cho thấy giá tăng làm lượng tiêu dùng giảm, đặc biệt ở người trẻ và người thu nhập thấp, những người nhạy với giá nhất. Tổ chức Y tế Thế giới coi tăng thuế thuốc lá là một trong những biện pháp hiệu quả để giảm hút thuốc.
Tác dụng lớn nhất thường là ngăn người mới bắt đầu. Một học sinh thấy bao thuốc đắt có thể không thử, và không bao giờ nghiện.
Về dài hạn, cầu co giãn hơn: người ta có thời gian bỏ, giảm, đổi thói quen. Nên tác dụng của thuế thường lớn dần theo năm.
Ai gánh thuế này nhiều nhất?
Đây là chỗ khó. Người thu nhập thấp thường chi tỷ lệ lớn hơn của thu nhập cho thuốc lá, nên thuế này có tính luỹ thoái: nó lấy phần lớn hơn trong túi người nghèo.
Người ủng hộ lập luận rằng chính người nghèo cũng là người được lợi nhiều nhất về sức khoẻ khi bỏ thuốc, vì họ nhạy giá hơn nên bỏ nhiều hơn, và tránh được chi phí chữa bệnh về sau.
Người phản đối lo rằng người nghiện nặng không bỏ được sẽ chỉ nghèo thêm. Đây là lý do một số nước dùng một phần tiền thuế cho chương trình cai nghiện và y tế cộng đồng.
Cả hai lập luận đều có lý, và cân bằng giữa chúng là lựa chọn chính sách chứ không phải câu trả lời kỹ thuật.
Thuế quá cao thì sao?
Khi chênh lệch giá giữa hàng có thuế và hàng lậu đủ lớn, buôn lậu trở nên hấp dẫn. Thuốc lá lậu, rượu không rõ nguồn gốc len vào thị trường, nhà nước mất thu, và người dùng chịu thêm rủi ro sức khoẻ vì hàng kém chất lượng.
Rượu tự nấu không kiểm soát là nỗi lo thật ở nhiều nơi, vì có thể chứa chất độc gây ngộ độc nặng. Thuế cao trên rượu công nghiệp mà không kiểm soát rượu trôi nổi có thể đẩy người dùng sang loại nguy hiểm hơn.
Vì vậy nhà kinh tế thường nói thuế với các món này phải đi kèm chống buôn lậu, kiểm soát chất lượng và truyền thông. Thuế một mình không đủ.
Mức thuế tối ưu là chỗ cân giữa giảm tiêu dùng, nguồn thu và rủi ro hàng lậu. Không có con số đúng cho mọi nước.
Hai mục tiêu trái nhau thì chọn cái nào?
Nếu mục tiêu chính là sức khoẻ, thuế thành công khi nguồn thu giảm dần vì ít người dùng. Nếu mục tiêu chính là thu tiền, người ta lại có lý do không muốn thuế quá cao làm mất nguồn thu.
Một cách để giữ hai mục tiêu cân bằng là ghi rõ mục đích. Một số nước dành tiền thu từ thuế thuốc lá cho quỹ phòng chống tác hại thuốc lá hay y tế dự phòng. Việt Nam cũng có quỹ phòng chống tác hại của thuốc lá theo luật.
Với người dùng, hiểu cơ chế giúp nhìn giá bao thuốc hay két bia bằng con mắt khác: một phần trong đó là cái giá xã hội đang đòi lại cho những tác hại không hiện trên hoá đơn.
Và có lẽ câu hỏi thú vị nhất là: nếu một loại thuế làm chính nó biến mất dần, thì đó là thất bại hay là thành công?
Câu hỏi thường gặp
Thuế tiêu thụ đặc biệt là gì?
Là loại thuế đánh thêm vào một số hàng hoá dịch vụ đặc biệt như thuốc lá, rượu bia, ô tô, một số dịch vụ giải trí, ngoài thuế giá trị gia tăng. Danh mục và thuế suất do luật quy định và có thể thay đổi.
Tăng thuế thuốc lá có làm nhà nước mất tiền không?
Trong ngắn hạn, nguồn thu thường tăng vì cầu ít co giãn. Về dài hạn, nếu người dùng giảm nhiều, nguồn thu có thể giảm, nhưng chi phí y tế xã hội cũng giảm theo.
Vì sao rượu bia và nước ngọt có đường bị bàn đánh thuế?
Vì chúng liên quan tới các vấn đề sức khoẻ cộng đồng có chi phí xã hội. Thuế với đồ uống có đường đã được áp dụng ở một số nước, và hiệu quả vẫn đang được nghiên cứu.
Thuế cao có làm người nghiện bỏ được không?
Với một phần người dùng thì có, nhất là người mới và người trẻ. Với người nghiện nặng, thuế cần đi kèm hỗ trợ cai nghiện. Nếu cần cai thuốc, hãy hỏi bác sĩ hoặc cơ sở y tế.
Thuế với rượu bia có ảnh hưởng tới quán nhậu nhỏ không?
Có, nếu giá tăng làm khách giảm uống. Quán nhỏ thường chuyển một phần vào giá và một phần tự chịu, tuỳ khách của họ nhạy giá tới đâu.
