Các nhà kinh tế hay bất đồng vì nền kinh tế không thể đem vào phòng thí nghiệm để làm lại, vì số liệu đến muộn và hay bị sửa, vì con người thay đổi hành vi khi nghe chính lời dự báo, và vì nhiều cuộc tranh luận thật ra là khác biệt về giá trị nên ưu tiên điều gì, chứ không phải khác biệt về sự thật. Dù vậy, ở rất nhiều câu hỏi cơ bản, họ đồng ý với nhau nhiều hơn người ta tưởng.
Chào bạn, đây là Nhà Kinh Tế. Có một câu đùa quen thuộc: hỏi năm nhà kinh tế sẽ nhận được sáu ý kiến. Hôm nay mình nói thật lòng về giới hạn của chính nghề này, vì hiểu nó giúp bạn nghe tin kinh tế tỉnh táo hơn. Và đó cũng là lý do mình không bao giờ dự báo trên chương trình này.
Kinh tế không thể làm lại thí nghiệm
Nhà hoá học muốn biết một phản ứng ra sao có thể làm lại cả trăm lần trong cùng điều kiện. Nhà kinh tế muốn biết tăng lãi suất tác động thế nào thì chỉ có một nền kinh tế, một lịch sử, và không thể quay lại thử phương án khác.
Trong lúc lãi suất tăng, hàng trăm thứ khác cũng thay đổi: giá dầu, thời tiết, tâm lý, chính sách nước khác. Tách riêng tác động của một yếu tố là việc rất khó.
Mấy chục năm gần đây, kinh tế học đã tiến bộ nhiều nhờ những phương pháp mới: thí nghiệm có đối chứng ở quy mô nhỏ, so sánh những vùng giống nhau chỉ khác một chính sách, phân tích dữ liệu lớn. Nhiều công trình như vậy đã được trao giải Nobel.
Nhưng với những câu hỏi lớn của cả nền kinh tế, sự không chắc chắn vẫn còn rất nhiều.
Con người đổi hành vi khi biết dự báo
Dự báo thời tiết không làm trời mưa hay nắng. Nhưng dự báo kinh tế có thể làm thay đổi chính nền kinh tế. Nếu ai cũng tin giá sắp tăng, người ta mua trữ, và giá tăng thật. Nếu ai cũng tin suy thoái sắp tới, người ta cắt chi tiêu, và suy thoái tới thật.
Ngược lại, nếu một dự báo xấu làm nhà nước hành động kịp, điều xấu có thể không xảy ra, và dự báo trông như sai.
Nhà kinh tế học Robert Lucas, những năm bảy mươi, chỉ ra một vấn đề sâu hơn: các mô hình dựa trên hành vi quá khứ có thể sai khi chính sách thay đổi, vì con người sẽ điều chỉnh hành vi theo chính sách mới. Người ta gọi đó là phê phán Lucas.
Đây là lý do kinh tế học khó hơn nhiều so với vẻ ngoài của những con số và biểu đồ.
Số liệu đến muộn và hay bị sửa
Nhà kinh tế giống người lái xe nhìn qua kính chiếu hậu. Số liệu tổng sản phẩm của một quý thường chỉ có sau khi quý đó kết thúc một thời gian, và con số đầu tiên là ước tính sơ bộ, sẽ được điều chỉnh sau.
Có những lần, con số điều chỉnh khác đáng kể so với con số ban đầu, làm thay đổi cả cách người ta hiểu về thời điểm đó.
Thêm vào đó, nhiều thứ quan trọng rất khó đo: kinh tế phi chính thức, chất lượng hàng hoá, kỳ vọng của con người.
Đưa ra quyết định dựa trên số liệu chưa đầy đủ, rồi chờ nhiều tháng mới biết tác động, là công việc thường ngày của người làm chính sách kinh tế.
Bất đồng về sự thật hay bất đồng về giá trị?
Kinh tế học phân biệt hai loại câu hỏi. Câu hỏi thực chứng hỏi điều gì sẽ xảy ra: nếu tăng thuế này thì giá tăng bao nhiêu. Câu hỏi chuẩn tắc hỏi điều gì nên làm: có nên tăng thuế này không.
Nhiều cuộc tranh luận trên báo trông như tranh luận về kinh tế, nhưng thật ra là tranh luận về giá trị: coi trọng công bằng hơn hay hiệu quả hơn, hôm nay hơn hay tương lai hơn, nhóm này hơn hay nhóm kia hơn.
Hai nhà kinh tế có thể đồng ý hoàn toàn về việc một chính sách sẽ làm gì, nhưng vẫn bất đồng có nên làm không, vì họ đặt trọng số khác nhau cho những người được và mất.
Tách được hai loại câu hỏi này giúp cuộc tranh luận bớt nóng: biết mình đang cãi về con số hay đang cãi về điều mình coi trọng.
Họ đồng ý với nhau ở đâu, và người thường nên nghe thế nào?
Dù hay được chế giễu là bất đồng, các khảo sát giới kinh tế ở nhiều nước cho thấy họ đồng ý khá rộng ở nhiều điểm: thương mại nhìn chung có lợi, giá trần thường gây thiếu hàng, in tiền quá nhiều gây lạm phát, lạm phát cao rất có hại, tín hiệu giá có giá trị.
Với người thường, cách nghe tin kinh tế tốt là tin vào những điểm đồng thuận rộng, cẩn trọng với những dự báo cụ thể về con số và thời điểm, và nghi ngờ bất kỳ ai nói chắc chắn tuyệt đối.
Một dự báo nên được nghe như một kịch bản có xác suất, chứ không phải lời tiên tri. Câu hỏi đúng không phải là dự báo này đúng không, mà là nếu nó sai thì mình có chịu được không.
Có lẽ điều quý nhất kinh tế học dạy không phải là đoán trước tương lai, mà là cách nghĩ về đánh đổi, về động lực, về cái thấy được và cái không thấy được. Bạn có đồng ý không?
Câu hỏi thường gặp
Kinh tế học có phải là khoa học không?
Kinh tế học dùng phương pháp khoa học như lập giả thuyết, đo lường, kiểm định với dữ liệu. Nhưng vì khó làm thí nghiệm và con người thay đổi hành vi, độ chắc chắn của nó thấp hơn nhiều ngành khoa học tự nhiên.
Phê phán Lucas là gì?
Là lập luận rằng các mô hình dựa trên hành vi quá khứ có thể dự đoán sai tác động của chính sách mới, vì con người điều chỉnh kỳ vọng và hành vi khi chính sách thay đổi.
Vì sao các dự báo tăng trưởng hay bị điều chỉnh?
Vì có thêm dữ liệu mới, xảy ra cú sốc bất ngờ, hoặc giả định ban đầu không còn đúng. Điều chỉnh dự báo là bình thường và cho thấy người làm dự báo đang cập nhật thông tin.
Có nên đầu tư theo dự báo kinh tế không?
Dự báo có thể giúp hình dung kịch bản, nhưng không nên coi là chắc chắn. Mọi quyết định đầu tư nên dựa trên khả năng chịu rủi ro của chính mình, và nếu cần thì hỏi người tư vấn được cấp phép.
Kinh tế học thực chứng và chuẩn tắc khác nhau thế nào?
Thực chứng mô tả điều gì đang và sẽ xảy ra, có thể kiểm chứng bằng dữ liệu. Chuẩn tắc nói điều gì nên xảy ra, dựa trên giá trị. Nhiều tranh luận kinh tế thật ra là chuẩn tắc.
