Ngoại ứng là tác động của một hoạt động lên những người ngoài cuộc, những người không mua, không bán, mà cũng không được trả tiền hay bồi thường. Tiếng karaoke nhà bên là một ngoại ứng tiêu cực: người hát được vui, người nghe mất ngủ, nhưng cái giá của cuộc vui không tính phần mất ngủ đó, nên người ta có xu hướng hát nhiều hơn và to hơn mức hợp lý cho cả xóm.
Chào bạn, đây là Nhà Kinh Tế. Ai sống trong khu dân cư đông đúc cũng có ít nhất một câu chuyện về loa kẹo kéo lúc nửa đêm. Hôm nay mình biến nỗi bực mình đó thành một bài kinh tế học, và biết đâu thành vài cách xử lý tử tế hơn.
Vì sao karaoke lại là bài toán kinh tế?
Khi một gia đình quyết định tổ chức hát, họ cân nhắc niềm vui của mình với chi phí của mình: tiền điện, tiền mồi, công dọn dẹp. Họ ít khi tính tới giấc ngủ của đứa bé nhà bên hay buổi ôn thi của cậu học sinh đầu ngõ.
Phần chi phí đó có thật, nhưng rơi lên người khác. Nhà kinh tế gọi tổng của chi phí riêng và chi phí rơi lên người khác là chi phí xã hội.
Khi chi phí xã hội lớn hơn chi phí riêng, người ta làm một việc nhiều hơn mức mà cả cộng đồng thấy hợp lý. Không phải vì họ xấu, mà vì họ không phải trả phần đó.
Đây là lý do kinh tế học coi ngoại ứng là một dạng thất bại thị trường: giá cả không chứa đủ thông tin về tác hại.
Ngoại ứng có cả loại tốt
Không phải ngoại ứng nào cũng xấu. Nhà hàng xóm trồng giàn hoa giấy trước cửa, cả hẻm được ngắm. Một người tiêm vắc xin thì người xung quanh cũng ít bị lây hơn. Một người học giỏi mở lớp dạy miễn phí cho trẻ trong xóm.
Đó là ngoại ứng tích cực: lợi ích rơi lên người khác mà người làm không được trả. Vấn đề của nó ngược lại: vì không được trả phần đó, người ta làm ít hơn mức xã hội muốn.
Đây là lý do nhà nước thường hỗ trợ tiêm chủng, giáo dục, nghiên cứu khoa học: lợi ích lan ra rất xa ngoài người trực tiếp hưởng.
Nhìn như vậy, kinh tế học về ngoại ứng thật ra là câu hỏi: làm sao để người ta tính tới người khác khi ra quyết định.
Đánh thuế vào tác hại có giải được không?
Nhà kinh tế học người Anh Arthur Pigou, đầu thế kỷ hai mươi, đề xuất một cách: đánh thuế vào hoạt động gây ngoại ứng tiêu cực, đúng bằng phần tác hại nó gây ra cho người khác. Như vậy người gây hại phải tính phần đó vào quyết định của mình.
Người ta gọi đó là thuế Pigou. Thuế đánh vào nhiên liệu gây ô nhiễm, phí xả thải, thuế với thuốc lá đều mang ý tưởng này.
Cái hay là thuế không cấm hẳn, mà để người ta tự cân. Ai thấy lợi ích lớn hơn chi phí thì vẫn làm, nhưng làm ít đi so với khi không phải trả.
Cái khó là đo tác hại bao nhiêu thì không dễ. Tiếng ồn làm mất ngủ bao nhiêu tiền? Khói xe gây bệnh tốn bao nhiêu? Những con số này luôn là chỗ tranh cãi.
Hai bên tự thương lượng có được không?
Nhà kinh tế học Ronald Coase đưa ra một ý khác vào năm một nghìn chín trăm sáu mươi: nếu quyền được xác định rõ và chi phí thương lượng thấp, hai bên có thể tự thoả thuận mà không cần nhà nước.
Ví dụ, nếu xóm có quy ước rõ là sau mười giờ tối phải giữ yên tĩnh, nhà muốn hát khuya có thể sang xin phép, mời hàng xóm cùng vui, hay hứa vặn nhỏ. Nếu quy ước ngược lại, nhà muốn ngủ có thể xin hàng xóm hát sớm hơn.
Ý tưởng sâu sắc của Coase là vấn đề không chỉ nằm ở người gây ồn, mà ở chỗ quyền chưa rõ ràng và việc thương lượng tốn kém. Khi có quá nhiều người liên quan, như cả một khu phố chịu khói nhà máy, thương lượng gần như không thể.
Đó là lý do ở quy mô xóm, quy ước và nói chuyện tử tế thường hiệu quả, còn ở quy mô thành phố, cần luật và cơ quan quản lý.
Vậy xử lý chuyện karaoke nhà bên thế nào cho khéo?
Bước đầu là biết luật. Pháp luật Việt Nam có quy định về tiếng ồn trong khu dân cư và giờ nghỉ ngơi. Bạn nên tìm hiểu quy định hiện hành hoặc hỏi tổ dân phố, công an phường về giới hạn và cách phản ánh.
Bước thứ hai là thương lượng như Coase gợi ý: sang nói chuyện nhẹ nhàng, đề nghị một khung giờ. Phần lớn người hát không có ý làm phiền, chỉ là họ không ở phía bên kia bức tường.
Bước thứ ba là quy ước chung của khu phố. Một luật chơi rõ ràng, mọi nhà cùng đồng ý, giảm được rất nhiều va chạm lặt vặt.
Và nếu chính bạn là người mê hát, có lẽ câu hỏi đáng nhớ là: niềm vui của mình đêm nay có đang được trả một phần bằng giấc ngủ của ai đó không?
Câu hỏi thường gặp
Ô nhiễm không khí có phải là ngoại ứng không?
Có, đây là ví dụ kinh điển. Người chạy xe hay nhà máy thải khói không trả cho tác hại lên sức khoẻ người khác. Các công cụ xử lý thường gồm tiêu chuẩn khí thải, phí, thuế và quy hoạch.
Định lý Coase có áp dụng ngoài đời được không?
Ý tưởng của nó dùng tốt khi ít bên liên quan và quyền rõ ràng, như tranh chấp giữa hai nhà hàng xóm. Khi quá nhiều người liên quan hoặc thông tin không rõ, thương lượng tốn kém và khó thành công.
Thuế Pigou có làm người nghèo chịu thiệt không?
Có thể, nếu thuế đánh vào thứ người nghèo dùng nhiều như nhiên liệu. Nhiều nhà kinh tế đề nghị dùng tiền thu được để hỗ trợ lại nhóm thu nhập thấp, nhưng thiết kế cụ thể luôn gây tranh luận.
Vì sao nhà nước trợ giá tiêm chủng?
Vì tiêm chủng có ngoại ứng tích cực: bảo vệ cả người xung quanh. Nếu để mỗi người tự quyết theo lợi ích riêng, tỷ lệ tiêm sẽ thấp hơn mức tốt cho cộng đồng.
Hàng xóm xây nhà che nắng nhà mình có phải ngoại ứng không?
Về mặt kinh tế học thì đúng là một ngoại ứng. Còn về pháp lý, quyền lợi liên quan tới xây dựng, ánh sáng, lối đi có quy định riêng, bạn nên hỏi cơ quan quản lý xây dựng địa phương hoặc luật sư.
