Một ngân hàng chỉ giữ sẵn một phần nhỏ tiền mặt và tiền dự trữ, còn phần lớn tiền gửi đã được cho vay thành những khoản dài hạn không thể đòi về ngay. Nếu một tin đồn khiến quá nhiều người cùng rút tiền một lúc, kể cả một ngân hàng làm ăn lành mạnh cũng có thể không kịp trả. Bảo hiểm tiền gửi và vai trò người cho vay cuối cùng của ngân hàng trung ương được dựng lên chính là để chặn vòng xoáy này.
Chào bạn, đây là Nhà Kinh Tế. Những dòng người xếp hàng trước cửa ngân hàng là một trong những hình ảnh đáng sợ nhất của kinh tế học. Hôm nay mình giải thích vì sao nó xảy ra, và vì sao điều khôn ngoan cho mỗi người lại có thể là điều tai hại cho tất cả.
Vì sao ngân hàng không giữ đủ tiền cho mọi người rút?
Nghề ngân hàng dựa trên một sự thật thống kê: vào một ngày bình thường, chỉ một phần nhỏ người gửi cần rút tiền, và lượng rút ra gần bằng lượng gửi vào. Giữ toàn bộ tiền gửi nằm yên là lãng phí, nên ngân hàng cho vay phần lớn.
Khoản cho vay đó nằm ở xưởng may, căn nhà, chiếc xe tải, kéo dài nhiều năm. Nó vẫn là tài sản thật, vẫn sinh lãi, nhưng không thể biến thành tiền mặt trong một buổi sáng.
Nhà kinh tế gọi khoảng cách này là chênh lệch kỳ hạn: nhận tiền ngắn hạn, cho vay dài hạn. Đó là cái làm ngân hàng hữu ích cho nền kinh tế, và cũng chính là điểm yếu của nó.
Một ngân hàng có thể có đủ tài sản để trả hết nợ, tức là vẫn có khả năng thanh toán về lâu dài, nhưng thiếu tiền mặt trong ngắn hạn. Thiếu thanh khoản và vỡ nợ thật là hai chuyện khác nhau.
Tin đồn biến thành sự thật như thế nào?
Giả sử có tin đồn một ngân hàng gặp khó. Bạn không biết tin đó đúng hay sai. Nhưng bạn biết nếu mọi người khác đi rút mà bạn ngồi yên, có thể bạn sẽ là người không còn gì để rút. Thế là bạn đi rút, cho chắc.
Người khác cũng nghĩ y hệt. Dòng người dài ra, hình ảnh lan trên mạng, càng nhiều người thấy và càng nhiều người đi rút. Ngân hàng phải bán vội tài sản với giá rẻ để có tiền mặt, và lỗ thật.
Cuối cùng, một ngân hàng vốn ổn có thể sụp đổ thật chỉ vì mọi người tin rằng nó sẽ sụp. Nhà xã hội học Robert Merton gọi kiểu chuyện này là lời tiên tri tự ứng nghiệm, và ông dùng đúng ví dụ một ngân hàng bị rút tiền hàng loạt để minh hoạ.
Về sau, mô hình kinh tế học giải thích cơ chế rút tiền hàng loạt còn được ghi nhận bằng giải Nobel kinh tế. Điểm then chốt của mô hình là không cần ai làm sai hay ác ý, chỉ cần mọi người lo sợ cùng lúc.
Bảo hiểm tiền gửi chặn vòng xoáy ra sao?
Ý tưởng đơn giản: nếu người gửi tiền biết chắc mình được trả lại ít nhất một khoản nhất định dù ngân hàng có sụp, họ không cần chen nhau đi rút trước. Không ai chạy, thì không có cuộc chạy.
Bảo hiểm tiền gửi vận hành như một quỹ mà các ngân hàng đóng phí vào. Khi một ngân hàng tham gia mất khả năng chi trả, quỹ trả cho người gửi tới một hạn mức theo quy định.
Ở Mỹ, bảo hiểm tiền gửi liên bang ra đời năm một nghìn chín trăm ba mươi ba, sau làn sóng ngân hàng sụp đổ của cuộc Đại suy thoái, và số vụ rút tiền hàng loạt kiểu cũ giảm hẳn sau đó. Việt Nam cũng có tổ chức bảo hiểm tiền gửi của nhà nước.
Bạn nên tìm hiểu hạn mức được bảo hiểm hiện hành, loại tiền gửi nào được bảo hiểm và loại nào không, ở trang thông tin chính thức. Mình không nêu con số vì nó có thể được điều chỉnh theo thời kỳ.
Người cho vay cuối cùng là ai?
Tuyến phòng thủ thứ hai là ngân hàng trung ương. Khi một ngân hàng thiếu tiền mặt tạm thời nhưng vẫn có tài sản tốt, ngân hàng trung ương có thể cho vay để nó trả người gửi, lấy tài sản đó làm bảo đảm.
Ý tưởng này được nhà báo kinh tế người Anh Walter Bagehot viết rõ trong cuốn sách năm một nghìn tám trăm bảy mươi ba của ông: trong khủng hoảng, ngân hàng trung ương nên cho vay rộng rãi, với tài sản bảo đảm tốt, và với lãi suất cao.
Lãi suất cao để ngân hàng không lạm dụng, tài sản bảo đảm tốt để phân biệt ngân hàng thiếu tiền tạm thời với ngân hàng đã hỏng thật.
Mặt trái là nếu ngân hàng biết chắc mình sẽ được cứu, họ có thể làm liều hơn. Nhà kinh tế gọi đó là rủi ro đạo đức, và vì vậy cứu trợ luôn đi kèm giám sát chặt.
Người gửi tiền nên giữ cái đầu lạnh thế nào?
Điều đầu tiên là phân biệt tin đồn với thông tin. Tin chính thức từ ngân hàng trung ương và cơ quan bảo hiểm tiền gửi đáng tin hơn một đoạn video không rõ nguồn.
Điều thứ hai là biết khoản tiền của mình nằm trong hay ngoài hạn mức bảo hiểm, và nằm ở loại sản phẩm nào. Một số sản phẩm bán tại quầy ngân hàng như bảo hiểm nhân thọ hay trái phiếu không phải là tiền gửi.
Điều thứ ba là hiểu rằng chạy theo đám đông có thể làm hại chính mình: rút tiền trước hạn mất lãi, cầm tiền mặt nhiều có rủi ro mất cắp.
Không ai bắt bạn phải tin mù quáng vào một ngân hàng. Nhưng hiểu cơ chế giúp bạn quyết định bằng thông tin, chứ không phải bằng độ dài của hàng người trước cửa.
Câu hỏi thường gặp
Ngân hàng sụp thì tiền gửi của mình mất hết không?
Không nhất thiết. Bảo hiểm tiền gửi trả tới một hạn mức theo quy định, và phần còn lại có thể được thu hồi một phần qua quá trình xử lý tài sản của ngân hàng. Chi tiết tuỳ quy định từng thời kỳ.
Chia tiền gửi ra nhiều ngân hàng có giúp an toàn hơn không?
Hạn mức bảo hiểm thường tính theo từng người gửi tại từng tổ chức, nên chia ra có thể giúp nhiều phần được bảo hiểm hơn. Quy tắc cụ thể nên tra ở tổ chức bảo hiểm tiền gửi.
Rút tiền hàng loạt còn xảy ra thời nay không?
Có. Ngày nay người ta có thể rút qua ứng dụng trong vài phút, nên một cuộc chạy có thể diễn ra nhanh hơn nhiều so với thời xếp hàng. Đây là một bài học các nhà quản lý trên thế giới vẫn đang rút ra.
Thanh khoản và khả năng thanh toán khác nhau thế nào?
Thanh khoản là có đủ tiền mặt để trả ngay hay không. Khả năng thanh toán là tổng tài sản có lớn hơn tổng nợ hay không. Một ngân hàng có thể thiếu thanh khoản mà vẫn có khả năng thanh toán.
Vì sao chính phủ hay cứu ngân hàng mà ít cứu doanh nghiệp khác?
Vì ngân hàng nối với rất nhiều người gửi và người vay, một vụ sụp có thể lan sang ngân hàng khác và làm tê liệt thanh toán. Tuy vậy, cứu trợ ngân hàng luôn gây tranh cãi về công bằng và rủi ro đạo đức.
