Thuế giá trị gia tăng đánh vào phần giá trị mà mỗi khâu thêm vào sản phẩm khi nó đi từ nguyên liệu tới tay người mua. Mỗi doanh nghiệp tính thuế trên giá bán của mình, rồi được trừ đi phần thuế đã trả khi mua đầu vào, nên cộng cả chuỗi lại, tổng thuế đúng bằng thuế tính trên giá bán cuối cùng, và người tiêu dùng là người gánh phần lớn qua giá hàng.
Chào bạn, đây là Nhà Kinh Tế. Hầu như hoá đơn nào bạn cầm cũng có một dòng thuế giá trị gia tăng. Hôm nay mình đi theo một chiếc ghế gỗ từ khúc gỗ tới phòng khách để thấy dòng thuế đó được thu từng chút một như thế nào. Mình không nêu thuế suất cụ thể, chỉ nói cơ chế.
Đi theo một chiếc ghế gỗ
Giả sử một xưởng cưa bán gỗ xẻ cho xưởng mộc. Xưởng cưa thu thêm thuế trên giá bán gỗ, rồi nộp cho nhà nước. Đó là khâu thứ nhất.
Xưởng mộc mua gỗ, đóng thành ghế, bán cho cửa hàng nội thất. Xưởng mộc thu thuế trên giá bán ghế. Nhưng khi nộp, xưởng mộc được trừ phần thuế đã trả lúc mua gỗ. Phần nộp thêm chỉ tương ứng với giá trị mà xưởng mộc đã thêm vào: công đóng ghế, thiết kế, lợi nhuận.
Cửa hàng nội thất bán ghế cho bạn với giá cao hơn, thu thuế trên giá bán lẻ, và được trừ phần thuế đã trả khi mua ghế từ xưởng.
Cộng ba khâu lại, tổng thuế nhà nước thu được bằng đúng thuế suất nhân với giá bạn trả cuối cùng. Thuế được thu dần theo từng bước giá trị tăng thêm, nên mới có tên là thuế giá trị gia tăng.
Vì sao lại làm phức tạp như vậy?
Một cách đơn giản hơn là đánh thuế trên doanh thu ở mỗi khâu, không cho trừ gì cả. Nhưng khi đó thuế chồng lên thuế: gỗ bị đánh thuế, rồi ghế làm từ gỗ đó lại bị đánh thuế trên cả phần giá gỗ.
Hàng càng đi qua nhiều khâu thì thuế chồng càng nhiều. Doanh nghiệp có lý do gộp các khâu lại với nhau chỉ để né thuế chồng, dù tách ra làm có thể hiệu quả hơn.
Cơ chế khấu trừ giải quyết chuyện đó. Thuế không phụ thuộc vào việc hàng đi qua bao nhiêu khâu, chỉ phụ thuộc vào giá cuối cùng. Doanh nghiệp tổ chức sản xuất theo cách hiệu quả nhất mà không phải lo chuyện thuế chồng.
Đây là một trong những lý do loại thuế này lan rộng ra rất nhiều nước trên thế giới trong nửa sau thế kỷ hai mươi.
Hoá đơn là chìa khoá của cả hệ thống
Muốn được trừ thuế đầu vào, doanh nghiệp cần chứng minh mình đã trả thuế khi mua. Bằng chứng đó là hoá đơn. Vì vậy người mua có lý do đòi hoá đơn, và người bán khó giấu doanh thu.
Nhà kinh tế gọi đây là cơ chế tự kiểm tra chéo: mỗi khâu có lợi khi khâu trước khai đúng. Nó làm việc trốn thuế khó hơn so với nhiều loại thuế khác.
Hoá đơn điện tử làm cơ chế này mạnh hơn nữa, vì cơ quan thuế có thể đối chiếu dữ liệu bán ra của người này với dữ liệu mua vào của người kia gần như ngay lập tức.
Mặt trái là gian lận hoá đơn: có những đường dây mua bán hoá đơn khống để được trừ thuế hay hoàn thuế không có thật. Đây là loại gian lận mà các cơ quan thuế nhiều nước đều phải đối phó.
Ai thật sự trả thuế giá trị gia tăng?
Về thiết kế, thuế nhắm vào người tiêu dùng cuối cùng. Doanh nghiệp chỉ là người thu hộ, vì phần đã trả ở đầu vào được trừ lại.
Trên thực tế, việc chia gánh nặng vẫn phụ thuộc thị trường. Nếu thuế tăng mà người mua nhạy giá, người bán có thể không chuyển hết vào giá, phải chịu một phần qua lợi nhuận thấp hơn.
Một phê bình phổ biến là thuế giá trị gia tăng có tính luỹ thoái: người thu nhập thấp tiêu gần hết thu nhập, nên phần thuế trên thu nhập của họ cao hơn người giàu tiết kiệm được nhiều. Vì vậy nhiều nước áp thuế suất thấp hơn hoặc miễn thuế cho một số mặt hàng thiết yếu.
Danh mục hàng hoá chịu các mức thuế suất khác nhau do pháp luật quy định và có thể thay đổi theo thời kỳ. Bạn nên tra văn bản hiện hành hoặc hỏi cơ quan thuế.
Người bán hàng nhỏ cần hiểu gì?
Hộ kinh doanh nhỏ thường có cách tính thuế đơn giản hơn doanh nghiệp, không nhất thiết theo cơ chế khấu trừ đầy đủ. Quy định cụ thể tuỳ quy mô và hình thức, nên hỏi cơ quan thuế địa phương.
Khi mua hàng đầu vào, việc lấy hoá đơn hợp lệ giúp bạn chứng minh chi phí và, nếu thuộc diện khấu trừ, được trừ thuế. Bỏ qua hoá đơn có khi rẻ hơn trước mắt nhưng thiệt về sau.
Khi bán cho khách là doanh nghiệp, họ thường cần hoá đơn để khấu trừ. Không xuất được hoá đơn đôi khi là lý do mất khách lớn.
Nhìn rộng ra, thuế giá trị gia tăng là một ví dụ đẹp về việc thiết kế khéo một luật chơi có thể biến lợi ích riêng của từng người thành công cụ giám sát lẫn nhau. Bạn có thấy luật chơi nào khác trong đời mình vận hành kiểu đó không?
Câu hỏi thường gặp
Thuế giá trị gia tăng khác thuế bán hàng thế nào?
Thuế bán hàng thường chỉ thu một lần ở khâu bán lẻ cuối cùng. Thuế giá trị gia tăng thu ở mọi khâu nhưng có khấu trừ, nên tổng bằng nhau về nguyên tắc, nhưng giám sát chặt hơn vì có chuỗi hoá đơn.
Hàng xuất khẩu có chịu thuế giá trị gia tăng không?
Thường được áp thuế suất bằng không hoặc được hoàn thuế đầu vào, theo nguyên tắc thuế thu ở nơi tiêu dùng. Hàng xuất khẩu sẽ chịu thuế tiêu dùng ở nước nhập khẩu.
Hoàn thuế giá trị gia tăng là gì?
Là khi thuế đầu vào đã trả lớn hơn thuế đầu ra phải nộp, doanh nghiệp được nhà nước trả lại phần chênh lệch trong những trường hợp luật cho phép, ví dụ doanh nghiệp xuất khẩu hay đầu tư lớn.
Vì sao một số mặt hàng được miễn hoặc giảm thuế?
Thường là hàng thiết yếu, dịch vụ y tế, giáo dục, hay nông sản chưa qua chế biến, nhằm giảm gánh nặng cho người thu nhập thấp hoặc hỗ trợ một số ngành. Danh mục do pháp luật quy định.
Giảm thuế giá trị gia tăng có giúp kích thích tiêu dùng không?
Về nguyên tắc có, nếu phần giảm được chuyển vào giá bán. Mức tác động tuỳ cạnh tranh và độ co giãn của từng mặt hàng. Các nhà kinh tế thường đánh giá tác động này sau khi có số liệu thực tế.
