Lương danh nghĩa là con số ghi trên phiếu lương, còn lương thực tế là lượng hàng hoá dịch vụ mà con số đó mua được. Nếu lương tăng chậm hơn giá cả của những thứ bạn mua, lương thực tế của bạn đã giảm, và bạn nghèo đi dù con số mỗi tháng nhận về lớn hơn trước. Các nhà kinh tế gọi việc khó nhận ra điều này là ảo giác tiền.
Chào bạn, đây là Nhà Kinh Tế. Có những năm được tăng lương, vui được vài hôm, rồi cuối tháng vẫn thấy hụt như cũ. Hôm nay mình giải thích vì sao cảm giác đó không phải do bạn tiêu hoang, mà rất có thể do một phép tính bị bỏ quên.
Hai con số trên một phiếu lương
Hãy hình dung phiếu lương có hai dòng. Dòng thứ nhất ghi số tiền. Dòng thứ hai, vô hình, ghi số bữa cơm, số tháng tiền nhà, số lít xăng mà số tiền đó đổi được. Dòng thứ hai mới là thứ quyết định cuộc sống của bạn.
Giả sử năm ngoái lương bạn mười triệu, năm nay mười triệu năm trăm nghìn. Lương danh nghĩa tăng một phần hai mươi. Nếu giá những thứ bạn mua cũng tăng một phần hai mươi, lương thực tế của bạn đứng yên.
Nếu giá tăng nhanh hơn, ví dụ một phần mười, thì thật ra bạn đã bị giảm lương, chỉ là không ai ký quyết định giảm.
Các con số ở đây chỉ là giả sử để nhẩm cho dễ, không phải lương hay lạm phát của năm nào. Điều quan trọng là thói quen đặt hai dòng cạnh nhau mỗi khi nhìn phiếu lương, giống như nhìn cả giá lẫn trọng lượng khi mua một gói hàng.
Ảo giác tiền là gì?
Nhà kinh tế học Irving Fisher viết một cuốn sách về ảo giác tiền từ những năm hai mươi của thế kỷ trước. Ý chính: con người có xu hướng nhìn giá trị bằng con số danh nghĩa, chứ không bằng sức mua.
Một ví dụ quen thuộc trong các nghiên cứu tâm lý: người ta thường thấy dễ chịu hơn khi được tăng lương danh nghĩa một chút trong lúc lạm phát cao, so với bị giảm lương danh nghĩa một chút trong lúc giá đứng yên, dù về sức mua hai trường hợp có thể như nhau.
Ảo giác tiền giải thích vì sao giảm lương danh nghĩa gần như không thể, nhưng để lương đứng yên trong lúc giá tăng thì dễ được chấp nhận hơn.
Biết mình có thể bị ảo giác này giúp bạn nhìn tiền tỉnh táo hơn, nhất là trong những năm giá cả tăng nhanh.
Vì sao cảm giác nghèo đi lại mạnh hơn số liệu?
Chỉ số giá chung là trung bình của nhiều nhóm hàng. Nếu những khoản chiếm nhiều tiền nhất của bạn, như tiền thuê nhà hay học phí cho con, đang tăng nhanh hơn trung bình, lương thực tế của riêng bạn giảm nhanh hơn con số chung.
Thêm vào đó, cuộc sống thay đổi: con lớn lên cần nhiều hơn, cha mẹ già cần chăm sóc, chi phí đi lại tăng khi chuyển chỗ làm. Một mức lương đủ lúc độc thân có thể thiếu khi có gia đình.
Và có cả chuyện so sánh với xung quanh. Khi bạn bè, đồng nghiệp sống khá lên, cùng một mức sống có thể khiến mình thấy tụt lại.
Không phải tất cả đều là lạm phát. Nhưng tách được phần nào do giá cả, phần nào do nhu cầu thay đổi giúp bạn biết mình cần xử lý chỗ nào.
Dùng lương thực tế khi bàn chuyện tăng lương
Khi đàm phán lương, hãy nhớ rằng giữ nguyên lương trong lúc giá tăng là đang giảm lương. Một lần tăng bằng mức lạm phát chỉ là giữ sức mua, chưa phải được thưởng cho đóng góp.
Lập luận mạnh nhất khi xin tăng lương thường không phải là giá cả tăng, vì đó là chuyện của cả công ty, mà là giá trị bạn tạo ra đã tăng, kỹ năng bạn đã cao hơn, và thị trường đang trả cho người như bạn bao nhiêu.
Với chủ doanh nghiệp nhỏ, hiểu lương thực tế giúp giữ người tốt. Người lao động có thể không nói, nhưng họ cảm nhận được khi lương không theo kịp giá cả, và người giỏi sẽ đi trước.
Một chính sách tăng lương đều đặn theo năm, dù nhỏ, thường tốt cho lòng tin hơn những đợt tăng thất thường.
Cách nhẩm lương thực tế của chính mình
Bước một, lấy mức tăng lương danh nghĩa trong năm. Bước hai, ước mức tăng giá của giỏ chi tiêu nhà mình, hoặc dùng chỉ số giá tiêu dùng chính thức làm mốc. Bước ba, lấy mức tăng lương trừ đi mức tăng giá.
Kết quả dương nghĩa là sức mua của bạn tăng. Kết quả âm nghĩa là bạn đang bị giảm lương thực tế, dù con số lớn hơn.
Làm phép nhẩm này mỗi năm một lần, bạn sẽ có một bức tranh trung thực về hướng đi của thu nhập mình qua nhiều năm, thay vì chỉ nhớ những lần được tăng.
Và có khi phép nhẩm cho ra một câu hỏi đáng giá hơn mọi con số: trong năm năm tới, mình sẽ làm gì để dòng thứ hai trên phiếu lương dài ra?
Câu hỏi thường gặp
Lương thực tế được tính chính xác bằng cách nào?
Cách chuẩn là lấy lương danh nghĩa chia cho chỉ số giá rồi so giữa các năm. Phép trừ mức tăng lương cho mức tăng giá là xấp xỉ đủ dùng khi các con số nhỏ.
Vì sao lương danh nghĩa hiếm khi bị giảm?
Vì người lao động phản đối mạnh, và giảm lương làm tổn hại tinh thần làm việc. Doanh nghiệp gặp khó thường chọn cắt giờ, cắt thưởng hay cắt người thay vì giảm lương cơ bản.
Thưởng Tết có được tính vào lương thực tế không?
Nếu muốn đo đúng thu nhập cả năm, nên tính tổng mọi khoản nhận được kể cả thưởng, rồi so với mức tăng giá. Thưởng thất thường thì nên tách riêng để thấy rõ phần ổn định.
Tăng lương bằng lạm phát có phải là đủ không?
Nó chỉ giữ sức mua đứng yên. Nếu năng suất và đóng góp của bạn tăng, mức tăng hợp lý có thể cao hơn. Nhưng điều này còn tuỳ tình hình doanh nghiệp và thị trường lao động.
Lạm phát thấp có làm lương thực tế tăng không?
Có thể, nếu lương danh nghĩa vẫn tăng đều. Những năm lạm phát thấp, một lần tăng lương nhỏ có khi lại tăng sức mua nhiều hơn một lần tăng lớn trong năm lạm phát cao.
