Máy móc có làm mất những công việc cụ thể, nhưng qua các lần thay đổi công nghệ lớn trong lịch sử, tổng số việc làm về lâu dài không giảm mà chuyển sang những nghề mới, thường được trả cao hơn. Cái khó là người mất việc hôm nay chưa chắc làm được việc mới ngày mai, và giai đoạn chuyển tiếp có thể kéo dài và rất đau với từng gia đình.
Chào bạn, đây là Nhà Kinh Tế. Nỗi lo máy móc cướp việc đã có từ hàng trăm năm, và mỗi thế hệ lại lo theo một kiểu. Hôm nay mình nhìn lại lịch sử để thấy nỗi lo đó đúng ở đâu và sai ở đâu.
Những người đập máy dệt ở nước Anh
Đầu thế kỷ mười chín, ở miền Bắc nước Anh, một số thợ dệt đã đập phá máy dệt trong các xưởng. Họ được gọi là những người Luddite, theo tên một nhân vật Ned Ludd mà nhiều sử gia cho là nhân vật huyền thoại.
Nỗi sợ của họ có thật. Máy dệt làm nghề thủ công của họ mất giá, nhiều gia đình rơi vào cảnh khốn khó. Với những người thợ đó, máy móc đúng là đã lấy đi sinh kế.
Nhưng nhìn cả nền kinh tế Anh trong hàng chục năm sau, vải rẻ đi rất nhiều, người ta mua nhiều quần áo hơn, ngành dệt lớn lên, và tổng số người làm trong ngành dệt cùng các ngành liên quan tăng lên.
Ngày nay chữ Luddite được dùng để chỉ người chống công nghệ, một cách gọi có phần bất công với những người thợ chỉ đang cố bảo vệ bữa cơm của gia đình.
Ở đồng ruộng Việt Nam thì sao?
Không cần đi xa. Ở nhiều vùng lúa Việt Nam, máy gặt đập liên hợp đã thay cho cảnh hàng chục người cắt lúa, ôm bó, đập lúa ngày mùa. Một chiếc máy làm được việc của rất nhiều người trong một ngày.
Những người trước kia đi cắt lúa thuê mùa vụ mất một nguồn thu. Nhưng cùng lúc, có thêm việc lái máy, sửa máy, buôn bán phụ tùng, dịch vụ gặt thuê. Nông dân giảm chi phí thu hoạch, giảm hao hụt, và có thời gian làm việc khác.
Nhiều người trẻ ở nông thôn rời đi làm công nhân, buôn bán, làm dịch vụ ở thành phố. Lao động không biến mất, mà chuyển chỗ.
Câu chuyện này lặp lại ở rất nhiều nơi: máy cày thay trâu, máy xay thay cối giã. Mỗi lần đều có người mất và có người được.
Vì sao tổng việc làm không giảm theo?
Có vài cơ chế. Thứ nhất, máy móc làm hàng rẻ đi, người ta có dư tiền để mua những thứ khác, và những thứ khác đó cần người làm.
Thứ hai, máy móc cần người thiết kế, chế tạo, vận hành, sửa chữa. Những nghề này trước kia không tồn tại.
Thứ ba, máy móc thường thay một phần của công việc chứ không thay cả công việc. Máy rút tiền tự động từng bị lo sẽ thay giao dịch viên ngân hàng, nhưng nhiều nơi giao dịch viên chuyển sang tư vấn và bán dịch vụ.
Nhà kinh tế có một chữ cho nỗi sợ sai lầm này: ngụy biện khối lượng lao động cố định, tức là tin rằng trong xã hội chỉ có một lượng việc nhất định, máy làm bớt thì người mất bớt. Lịch sử cho thấy lượng việc không cố định.
Nhưng nỗi lo không hề vô lý
Nói tổng việc làm không giảm không có nghĩa là không ai đau. Người thợ dệt năm mươi tuổi khó trở thành kỹ sư máy. Người cắt lúa thuê khó chuyển ngay lên thành phố. Lợi ích đến với cả xã hội, còn mất mát rơi tập trung vào một nhóm.
Thời gian chuyển tiếp có thể dài cả một thế hệ. Một số nhà sử học kinh tế cho rằng lương thực tế của công nhân Anh chậm cải thiện trong nhiều thập kỷ đầu của cách mạng công nghiệp, dù chi tiết vẫn còn tranh luận.
Công nghệ mới cũng có thể làm tăng chênh lệch thu nhập: người có kỹ năng bổ trợ cho máy thì được lợi lớn, người làm việc bị máy thay thì bị ép lương.
Đó là lý do câu hỏi đúng không phải có nên dùng máy hay không, mà là làm sao để người bị ảnh hưởng không bị bỏ lại.
Chuẩn bị cho mình thế nào?
Những việc lặp đi lặp lại, làm theo quy trình cố định là những việc dễ bị máy thay nhất. Những việc cần phán đoán trong tình huống mới, cần khéo tay trong môi trường thay đổi, cần hiểu và chăm sóc con người thì khó thay hơn.
Học thêm một kỹ năng bổ trợ cho máy, như biết vận hành, sửa chữa, hay dùng công cụ mới trong nghề mình, thường giúp người lao động đứng ở phía được lợi.
Ở cấp xã hội, đào tạo nghề, thông tin việc làm, bảo hiểm thất nghiệp và hỗ trợ chuyển đổi là những cách giảm đau cho giai đoạn chuyển tiếp.
Lần tới khi nghe một công nghệ mới sẽ thay con người, bạn có thể hỏi: nó thay phần nào của công việc, và phần còn lại sẽ cần mình làm gì?
Câu hỏi thường gặp
Trí tuệ nhân tạo có khác các đợt máy móc trước không?
Một số nhà kinh tế cho rằng nó khác vì có thể thay cả việc trí óc, không chỉ việc chân tay. Người khác cho rằng lịch sử sẽ lặp lại với nghề mới xuất hiện. Hiện còn quá sớm để kết luận.
Ngành nào ít bị máy móc thay nhất?
Thường là những việc cần tương tác con người, chăm sóc, sáng tạo, phán đoán trong tình huống không lặp lại, hay khéo tay trong môi trường thay đổi. Nhưng ranh giới này dịch chuyển theo công nghệ.
Doanh nghiệp nhỏ có nên đầu tư máy móc không?
Tuỳ chi phí, năng suất tăng thêm, và thị trường. Nhiều doanh nghiệp nhỏ dùng máy để giảm việc nặng và giữ người ở khâu cần tay nghề. Nên tính kỹ thời gian hoàn vốn trước khi mua.
Thuế đánh vào robot có phải ý hay không?
Đây là một đề xuất từng được bàn ở một số nơi, nhằm làm chậm thay thế và có tiền hỗ trợ người mất việc. Nhiều nhà kinh tế lo nó làm chậm tăng năng suất. Vẫn đang là tranh luận.
Người lớn tuổi mất việc vì máy móc nên làm gì?
Tìm thông tin đào tạo nghề, trung tâm dịch vụ việc làm và quyền lợi bảo hiểm thất nghiệp nếu có. Kinh nghiệm lâu năm có thể chuyển sang vai trò hướng dẫn, kiểm tra chất lượng hay dịch vụ.
